مدیر مرکز همدان‌شناسی با اشاره به پروژه عظیم 40 جلدی دانشنامه استان همدان و با تأکید بر پیوند دوباره فرهنگ با اقتصاد از طریق بازنویسی منسجم تاریخ، گفت: این مجموعه که از دل واژگان عامیانه تا تبارشناسی علمی پیش می‌رود، نه‌تنها یک شاهکار پژوهشی، بلکه تلاشی استراتژیک برای احیای هویت و جلب اطمینان سرمایه‌گذاران در همدان بوده و این روند با تکیه بر دانش اساتید و راهبری این پروژه عظیم، صورت گرفته است.
در دنیای پُرشتاب امروز، هویت فرهنگی و تاریخی یک منطقه، دیگر صرفاً مجموعه‌ای از یادگارهای گذشته نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های استراتژیک آن تبدیل شده است. بسیاری از استان‌ها در مواجهه با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی، ازجمله مهاجرت نخبگان و سرمایه‌گذاران، به دنبال راه‌هایی برای تقویت حس تعلق و شناخت عمیق‌تر از ظرفیت‌های پنهان خود هستند. در این میان، پروژه‌هایی چون تدوین دانشنامه‌ها، نقشی کلیدی در بازخوانی، مستندسازی و معرفی منسجم این هویت ایفا می‌کنند.
دانشنامه یک استان، فراتر از گردآوری اطلاعات، به‌مثابه آینه‌ای است که گذشته، حال و ظرفیت‌های آینده آن را منعکس می‌کند؛ از ریشه‌های زبانی و فرهنگی گرفته تا ظرفیت‌های اقتصادی و چشم‌اندازهای توسعه. این بازخوانی، نه‌تنها به شناخت عمیق‌تر مردمان از سرزمینشان کمک می‌کند، بلکه می‌تواند با برجسته کردن نقاط قوت مغفول، زمینه را برای جذب سرمایه، تشویق به ماندگاری و شکل‌گیری یک جریان توسعه پایدار، فراهم آورد.
در همین راستا، مرکز همدان‌شناسی با رویکردی نوآورانه، پروژه‌ای عظیم را برای تدوین دانشنامه‌ای جامع در 40 جلد آغاز کرده است. این تلاش سترگ، از بررسی واژگان عامیانه و تاریخ شفاهی گرفته تا تبارشناسی علمی تاریخ استان، در پی آن است که تصویری کامل و جذاب از همدان ارائه دهد.
در این خصوص، با محمدباقر حسینی‌سیر، مدیر مرکز همدان‌شناسی و دانشنامه استان همدان که یکی از افراد تأثیرگذار برای تدوین این کتاب‌ها بوده‌ است، گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
* از احیای «حوزه هنری» تا تدوین «دانشنامه همدان»
مدیر مرکز همدان‌شناسی و دانشنامه استان همدان در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به وضعیت حوزه هنری استان همدان در سال 1384، اظهار کرد: زمانی که مسئولیت حوزه هنری استان را برعهده گرفتم، این مجموعه دچار بی‌ثباتی مدیریتی بود و ظرف سه سال، چهار یا پنج مدیر عوض شده بودند؛ به همین دلیل جایگاه مشخصی نداشت. نخستین اقدام ما بررسی دقیق فرصت‌ها، نقاط قوت و ضعف و ترسیم وضعیت موجود بود.
محمدباقر حسینی‌سیر افزود: با توجه به سیاست‌های وقت مبنی بر تمرکززدایی از پایتخت، ما کارگاه‌های آموزشی در شاخه‌های داستان، عکاسی، هنرهای تجسمی، فیلم و پژوهش را با رویکرد استان‌محوری به شکلی منسجم و پُررنگ، آغاز کردیم. این کارگاه‌ها به‌صورت هفتگی برگزار می‌شدند و علاوه‌بر آموزش، به نقد و بررسی و تولید اثر نیز می‌پرداختند که باعث شدند هنرمندان همدان در سطح کشور شناخته شوند.
* خیز بلند به سمت آثار مکتوب و ظهور مجلات تخصصی
مدیر مرکز همدان‌شناسی در ادامه با اشاره به گذار از آموزش به تولید محتوای مکتوب، تصریح کرد: پس از حدود دو سال فعالیت مستمر در کارگاه‌ها، احساس نیاز به انتشار آثار مکتوب جدی شد. ما مجلات تخصصی نظیر «نقش» در حوزه هنرهای تجسمی، «پرنیان» در بخش ادبیات و «ارغوان» در حوزه سینما، تئاتر و موسیقی را راه‌اندازی کردیم.
وی با بیان اینکه این مجلات نقطه عطفی در شناسایی هنرمندان بومی بودند، افزود: با وجود محدودیت‌های ستادی در تهران، ما تلاش کردیم این آثار را در سطح ملی توزیع کنیم که بازخوردهای بسیار خوبی از پایتخت داشت؛ اگرچه محدودیت نیروی انسانی و برخی سخت‌گیری‌های اداری، باعث شد طی مسیر چاپ مجلات دشوار باشد. در ادامه ما این مسیر را به سمت چاپ کتاب تغییر دادیم، چراکه کتاب سطح عمیق‌تری از پژوهش را می‌طلبید.
* «اصطلاحات عامیانه» سنگ‌بنا شد
حسینی‌سیر در تبیین چرایی آغاز کار پروژه دانشنامه همدان خاطرنشان کرد: نقطه عطف شروع این کار، پیشنهاد پژوهشی آقای محمدعلی نوریون، از بازنشستگان آموزش‌وپرورش بود که مجموعه‌ای از فرهنگ اصطلاحات عامیانه و کنایات همدانی را جمع‌آوری کرده بود. هم‌زمان با این موضوع، سیاست‌های کلان کشوری نیز به سمت تاریخ استان‌ها متمایل شد و ما از این روزنه برای تدوین طرح جامع دانشنامه، استفاده کردیم.
وی با تأکید بر دقت علمی در تدوین این مجموعه، گفت: برخلاف برخی نمونه‌های مشابه که در سایر استان‌ها به‌صورت جزوه منتشر شده بود، ما دایره شمول دانشنامه را گسترده کردیم. تمامی دوره‌های تاریخی از ماقبل تاریخ تا دوران اسلامی و معاصر در دستور کار قرار گرفتند و تلاش کردیم کتاب‌ها به‌گونه‌ای تدوین شوند که هم برای اساتید دانشگاه و پژوهشگران مرجع به‌شمار آیند و هم برای عموم مردم و دانش‌آموزان جذابیت داشته باشند.
* شورای علمی، تضمین اعتبار پژوهشی
حسینی‌سیر با اشاره به اهمیت شورای علمی در تولید این 40 جلد کتاب، عنوان کرد: برای اینکه حرف آخر را در هر موضوع بزنیم و از تکرار مکررات جلوگیری کنیم، شورای علمی قدرتمندی با حضور اساتیدی چون مرحوم اذکایی، مرحوم ذکاوتی، آقایان محقق، کمری و دکتر علی ‌محمدی تشکیل دادیم؛ این شورا کمک کرد تا آثار حلاجی شده و با استانداردهای بالای پژوهشی، عرضه شوند.
وی با اشاره به اینکه برای مثال موضوع قهوه‌‌خانه‌های همدان را آقای حمدیه تدوین کرده‌اند و اگر موضوعاتی در این خصوص وجود داشته باشد که قابل پردازش است در نسخه‌های بعدی به آن پرداخته خواهد شد، افزود: علاوه‌بر محتوا، روی قالب و ویراستاری آثار نیز وسواس ویژه‌ای به خرج دادیم تا یک الگوی نمونه و استاندارد از نشر کتاب در همدان ارائه دهیم.
* چالش‌های مالی و حمایت‌های سیاسی
مدیر مرکز همدان‌شناسی با اشاره به چالش‌های تأمین مالی این پروژه عظیم، یادآور شد: اگرچه بسیاری از استانداران سابق با کلیات طرح موافق بودند، اما در مسیر تأمین بودجه با موانع جدی، مواجه بودیم تا اینکه در سال 1393 با حمایت معاون سیاسی و امنیتی وقت استاندار، آقای الهی‌تبار، در کارگروه فرهنگی- اجتماعی استانداری تصویب و بودجه‌ مختصری برای آن درنظر گرفته شد که زمینه انتشار رسمی این آثار را در قطع وزیری فراهم کرد.
* دانشنامه همدان برای تقویت هویت فرهنگی و رونق اقتصاد استان، ضروری است
حسینی‌سیر با تشریح چرایی شکل‌گیری و مسیر توسعه دانشنامه، گفت: هدف از راه‌اندازی این جریان، بازنویسی منسجم تاریخ همدان، شناسایی و معرفی ظرفیت‌های مغفول و تقویت احساس هویت در میان جوانان، نویسندگان و پیشکسوتان است؛ جریانی که به باور ما می‌تواند اثر خود را از حوزه فرهنگ به عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و حتی سرمایه‌گذاری نیز منتقل کند.
وی افزود: وقتی فضا را در حوزه هنری برای مخاطبان باز کردیم، در کنار تکالیف اصلی حوزه هنری، هم‌زمان انتشار کتاب‌های هنری و ادبی، برگزاری کارگاه‌ها، همایش‌ها و برنامه‌های مناسبتی نیز پیش می‌رفت.
* شکل‌گیری محفل استادان و رسیدن به ضرورت «تلاش هویتی» برای همدان
حسینی‌سیر ادامه داد: به‌تدریج با شکل‌گیری محفلی از استادان و همراهی چهره‌هایی مانند مرحوم اذکایی، مرحوم ذکاتی، آقایان کمری، محقق و علی محمدی، احساس کردیم همدان در بخش هویتی نیازمند یک تلاش جدی است؛ اینکه تاریخ خود را حتی اگر پراکنده نوشته شده، بازنویسی کند، آنچه کمتر به آن پرداخته شده، دوباره از ابتدا نوشته و نگارش تاریخ به‌صورت برنامه‌مند آغاز شود.
وی تصریح کرد: این کار باعث می‌شود جوانان، نویسندگان و پیشکسوتان احساس خشنودی و هویت پیدا کنند و این احساس، به شکل یک «جریان»، اثر خودش را بر بخش‌های مختلف می‌گذارد.
* فرهنگ زیربنای اقتصاد و توسعه است
مدیر مرکز همدان‌شناسی و دانشنامه استان همدان با بیان اینکه فرهنگ زیربنای سایر موضوعات جامعه است، گفت: ما باور داریم تا نگاه فرهنگی و نگاه فرد تغییر نکند، نگاه صنعت و اقتصاد هم تغییر نمی‌کند و نتیجه این می‌شود که سرمایه‌گذار نسبت به همدان احساس تعلق و اطمینان پیدا نمی‌کند.
وی افزود: تجربه کرده‌ایم که بسیاری به شهرهای دیگر رفته‌اند، چون همدان را دارای ظرفیت فرهنگی نمی‌دانستند و تصورشان این بود که اگر در همدان کار کنند، چه فایده‌ای دارد؟ چه کسی از آن‌ها حمایت می‌کند؟
حسینی‌سیر گفت: این تصور که همدان برای خودش ارزش قائل نیست و مهاجرت در آن زیاد است، وجود داشت و ما احساس کردیم باید این مسئله را از مسیر هویت، شناسایی ظرفیت‌ها و معرفی آن‌ها، درمان کنیم.
وی ادامه داد: باید نشان دهیم همدان در حوزه‌هایی مثل فرش، فرهنگ، صنعت، کشاورزی، تجارت، پزشکی، مهندسی و معماری چه پیشینه‌ای داشته و امروز هم می‌تواند این مسیر را ادامه دهد؛ از خانه‌های قدیمی، مساجد و امامزاده‌ها تا ویژگی‌های معماری، تاریخچه و موضوعات مرتبط.
حسینی‌سیر گفت: برای دانشنامه، سه دوره زمانی پیش‌بینی شد؛ پیش از تاریخ و دوره باستان، دوره اسلامی تا مشروطیت و دوره معاصر (از انقلاب اسلامی سال 57 تا امروز).
وی افزود: در کنار تقسیم‌بندی زمانی، برای پیشبرد کار، ساختار کارگروهی تعریف شد و برای هر حوزه، استادان دعوت شدند و کارگروه‌های علمی شکل گرفت.
* 9 محور (کارگروه) دانشنامه؛ از کلیات تا مدیریت
مدیر مرکز همدان‌شناسی و دانشنامه استان همدان با اشاره به اینکه «9 محور اصلی» برای کار تعریف شده است، عنوان کرد: این محورها طیف متنوعی از موضوعات همدان را پوشش می‌دهند و برای هرکدام تولید اثر پیش‌بینی شده است.
* کلیات همدان‌شناسی
حسینی‌سیر گفت: نخستین محور «کلیات همدان‌شناسی» است و در همین بخش، دو جلد کتاب‌شناسی منتشر شد که تمام آنچه درباره همدان نوشته شده، از صدر تاریخ همدان تا نهایتاً سال 1395 را پوشش می‌دهد؛ ازجمله عوامل این کار مرحوم اذکایی، خانم فاطمه امینی و آقای قیطرانی هستند.
وی افزود: محور دوم «طبیعت و جغرافیا» است و موضوعاتی مانند تاریخ طبیعی، کوه‌ها، راه‌ها، حیات‌ وحش، پوشش گیاهی و راه‌های تاریخی را در بر می‌گیرد.
حسینی‌سیر ادامه داد: محور سوم «اقتصاد» است و زیرشاخه‌هایی مانند صنعت، معدن، بازرگانی، کشاورزی، گردشگری و خدمات را شامل می‌شود و آثار مرتبط با این حوزه‌ها منتشر خواهد شد.
وی با اشاره به محور چهارم یعنی «تاریخ سیاسی و جنگ‌های تاریخی»، گفت: در این بخش اثری با عنوان «تاریخ غیرت» منتشر شد که «رمان اقتباسی» از موسی نثری (نویسنده حدود 100 سال قبل) است.
حسینی‌سیر توضیح داد: این رمان که منتشر نشده و مکتوم مانده بود، از طریق نوه ایشان به دست مجموعه رسید؛ نسخه‌ مقابله و ویراستاری شد و در چرخه چاپ قرار گرفت.
وی افزود: داستان بر پایه حمله عثمانی‌ها به همدان و مقاومت مردم همدان شکل گرفته و در دل واقعه تاریخی، یک خط عاشقانه (ماجرای پسرعمو و دخترعمو و ورود «علی‌آقا» به همدان) روایت می‌شود؛ اثری که در نوع خودش بی‌نظیر است.
* بافت اجتماعی (باورها، داستان‌ها، تاریخ شفاهی)
مدیر مرکز همدان‌شناسی گفت: محور پنجم «بافت اجتماعی» است و موضوعاتی مانند باورها، داستان‌ها، تاریخ شفاهی و موارد مرتبط را پوشش می‌دهد. در همین بخش، کتابی درباره قهوه‌خانه‌ها منتشر شد و در تهران هم مورد توجه استادان مردم‌شناسی قرار گرفت.
* فرهنگ، ادب و هنر (گویش همدانی و واژگان)
حسینی‌سیر مطرح کرد: محور ششم «فرهنگ، ادب و هنر» است و ازجمله کارهای آن‌ها، پرداختن به گویش همدانی، واژگان و اصطلاحات است. آثار آقای نوری در سه جلد منتشر شد و همچنین واژه‌نامه همدانی که پیش‌تر توسط استاد هادی گروسین چاپ شده بود، با افزودن واژگان جدید و ویرایش تازه، در دو قالب (جلد وزیری و جلد ساده) منتشر شد.
* دین، عرفان و ادبیات عربی
وی ادامه داد: محور هفتم «دین، عرفان و ادبیات عربی» است و نمونه‌ای از کارهای انجام‌شده در این حوزه، انتشار اثری درباره بدیع‌الزمان همدانی (به قلم مرحوم ذکاوتی) است؛ موضوعات دیگر نیز آماده برنامه‌ریزی برای تألیف و چاپ است.
* تاریخ، معماری و شهرسازی
حسینی‌سیر با اشاره به محور هشتم، گفت: در حوزه «معماری و شهرسازی» آثار مهمی منتشر شده است؛ ازجمله مجموعه خانه‌های قدیمی همدان که چاپ آن در دو یا سه جلد برنامه‌ریزی شد و دو جلد آن منتشر شده است. پژوهشگران این پروژه دکتر محمدابراهیم زارعی، دکتر صاحب‌ محمدیان‌منصور و همسرشان هستند.
وی افزود: این کار با کمک دانشجویان دانشکده هنر و معماری انجام شد و در هر جلد، حدود 10 تا 15 خانه قدیمی با تاریخچه، پلان، عکس و نقشه معرفی شده است.
این مقام مسئول اذعان کرد: اثر دیگری هم درباره مساجد تاریخی همدان منتشر شد و در آن مساجد دارای وجه تاریخی بیشتر ازنظر پلان، تاریخچه، نقشه و عکس، بررسی شده‌اند.
* مدیریت (تاریخ شفاهی سازمان‌ها و مدیران)
مدیر مرکز همدان‌شناسی گفت: محور نهم «مدیریت» است و قرار است در آینده روی موضوعاتی مانند تاریخ شفاهی سازمان‌ها، مدیران همدان، تاریخ نظمیه، تاریخ قضا و قضاوت و موارد مشابه، کار شود.
* «42 اثر منتشر کردیم»؛ دانشنامه موضوعی پیش از دانشنامه الفبایی
حسینی‌سیر با اشاره به شیوه کار دانشنامه، اذعان کرد: رسم رایج دانشنامه‌ها قالب الفبایی و مدخلی است، اما ما به این جمع‌بندی رسیدیم که کار الفبایی دشوار و پیچیده است و مخاطب خاص دارد؛ بنابراین تصمیم گرفتیم ابتدا دانشنامه موضوعی را شروع کنیم و سپس در آینده به کار الفبایی برسیم.
وی افزود: رویکرد ما این است که هر کتاب، یک موضوع کامل را پوشش دهد؛ مثل قهوه‌خانه‌ها، تاریخ عکاسی، شیرسنگی و غیره و پس از انتشار حدود 100 تا 200 کتاب در موضوعات مختلف، به سراغ تدوین الفبایی برویم.
این محقق ادامه داد: برای بخش الفبایی، دو بخش پیش‌بینی شده است؛ مشاهیر، فرزانگان و بزرگان (اسامی افراد به‌ترتیب حروف الفبا، شامل همدانی‌ها در داخل یا خارج از همدان) و اماکن و موضوعات عمومی مانند شهرها، روستاها، فضاها، خوراک، پوشاک، آداب و رسوم، هنرها، صنایع، اصطلاحات عامیانه و غیره.
حسینی‌سیر گفت: در این بخش الفبایی، مجموعاً 12 جلد پیش‌بینی شده است و الگوی مورد استفاده نیز با بهره‌گیری از تجربه مجموعه‌هایی مانند دانشنامه تهران بزرگ و نیز تجربه‌های «دایرةالمعارف بزرگ اسلامی» طراحی شده است.
* از کتاب‌های موضوعی تا آلبوم موسیقی و آرشیو اسناد
مدیر مرکز همدان‌شناسی با اشاره به «پیوست‌ها»، اظهار کرد: در کنار بخش اصلی، مجموعه‌ای از پیوست‌ها تعریف شد که شامل شناخت‌نامه (کتاب‌های موضوعی با پیش‌بینی حدود 200 و خُرده‌ای جلد) و پیوست‌های هنری و ادبی (در قطع‌های مختلف مثل خشتی، رحلی و غیره) می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: از دیگر موارد در این حوزه، ترجمه به زبان‌های انگلیسی، عربی و فرانسه برای جذب گردشگر (که هنوز شروع نشده)، آرشیو و بایگانی اسناد، تصاویر و نسخ خطی با هم‌افزایی نهادهای مرتبط و تاریخ شفاهی (به‌ویژه دوره معاصر) به‌صورت صوتی و تصویری همراه با یادنامه‌ها است.
این محقق افزود: در پیوست‌های هنری و ادبی، صرفاً به کتاب اکتفا نشده و از آلبوم و لوح فشرده نیز استفاده شده است؛ ازجمله چاپ مجموعه آثار حسین همدانی (نقاش قهوه‌خانه‌ای) و تولید لوح‌های فشرده موسیقی اقوام استان (ترکی، کردی، لری) و نیز دو لوح فشرده به گویش همدانی.
* توقف از سال 1400 و احیای کار با «مرکز همدان‌شناسی»
حسینی‌سیر با اشاره به یک وقفه در روند کار، گفت: این پروژه تا سال 1400 رونق داشت، اما پس از تغییر مدیریت حوزه هنری و بی‌باوری مدیریت جدید به این مسیر، کار دانشنامه تعطیل و عملاً متوقف شد و آثار موجود هم با شمارگان محدود منتشر می‌شد.
وی افزود: در سال‌های اخیر با هم‌فکری علاقه‌مندان و همراهی پیشکسوتان و مجموعه استان، تصمیم بر این شد که مسیر ادامه یابد؛ به توصیه مرحوم اذکایی، عنوان «مرکز همدان‌شناسی» انتخاب و «دانشنامه استان همدان» به‌عنوان یکی از مجموعه‌های ذیل این مرکز، تعریف شد.
* افق‌های روشن در سایه دانشنامه همدان
پروژه 40 جلدی دانشنامه همدان، فراتر از یک مجموعه کتاب، به‌مثابه یک «نقشه راه» برای آینده این استان عمل می‌کند. همان‌طور که مدیر مرکز همدان‌شناسی تأکید کرد، احیای هویت فرهنگی و پیوند آن با رونق اقتصادی، هدفی است که از طریق مستندسازی دقیق تاریخ و ظرفیت‌های استان، قابل دستیابی است. این تلاش سترگ با وجود چالش‌های فراوان، نشان داد که چگونه اراده و نگاهی استراتژیک می‌تواند بر موانع غلبه کرده و میراثی ماندگار برای نسل‌های آینده خلق کند.
گذار از آموزش به تولید محتوای مکتوب، راه‌اندازی مجلات تخصصی، تدوین دانشنامه براساس اصطلاحات عامیانه و شورای علمی قدرتمند، همگی حلقه‌هایی از یک زنجیره متصل هستند که اکنون با تشکیل «مرکز همدان‌شناسی»، مسیر تازه‌ای یافته‌اند. این چشم‌انداز، نویدبخش آینده‌ای است که در آن فرهنگ زیربنای توسعه قرار گرفته و همدان با تکیه بر هویت غنی خود، جایگاه شایسته‌تری را در عرصه ملی و بین‌المللی باز خواهد یافت.

شهره کرمی