مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با اشاره به اینکه غار علیصدر نیازمند نگاه کلان استانی است، گفت: مسئله اصلی امروز این است که برای آینده علیصدر چه برنامه‌ای وجود دارد، باید از مسئولان پرسید اکنون برای توسعه علیصدر، برای سامان‌دهی آن، برای فضای بیرونش، برای بومیان، برای زیرساخت‌ها و برای سرمایه‌گذاری، چه برنامه‌ای دارند؟
غار علیصدر به عنوان یکی از منحصربه‌فردترین جاذبه‌های گردشگری آبی در جهان، نه‌فقط یک پدیده طبیعی، بلکه یک فرصت استراتژیک برای اقتصاد استان همدان و حتی کل کشور محسوب می‌شود. بااین‌حال، سال‌ها می‌شود که راه خود را گم کرده است. گویی شکوه جهانی این غار، در سایه تصمیمات مقطعی، بی‌توجهی و فقدان نگاه کلان، فراموش شده و آنچه امروز پیش روی گردشگران است، با جایگاهی که علیصدر باید در نقشه گردشگری ایران داشته باشد، فاصله بسیاری دارد.
درحالی که انتظار می‌رود این منطقه پیشران توسعه و کانون اشتغال‌زایی باشد، اما وضعیت زیرساخت‌ها وچندگانگی مدیریتِ بهره‌برداری، حکایت از چالش‌هایی عمیق دارد؛ چالش‌هایی که از نبود خدمات اقامتی استاندارد تا مسیرهای دسترسی ناایمنی را در بر می‌گیرد.
با آنکه انتظار می‌رود وزارت و اداره کل میراث فرهنگی استان ویژه به این ظرفیت نگاه کنند، اما تنها کاری که توسط آن‌ها انجام شده، احداث یک جاده اختصاصی برای منطقه مذکور است که آن‌هم در ایام برفی با چالش روبه‌رو بوده و اداره کل میراث فرهنگی همدان به‌عنوان متولی با آنکه دریافت‌کننده وجه اجاره غار بوده، به دنبال بازگشت درآمد از سطح کشوری نیست تا بتوان زیرساخت مناسب در این محل برای گردشگران ایجاد کرد.
برای واکاوی چرایی این وضعیت، با کریم ملکی، مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با حضور در دفتر تحریریه سپهرغرب و ضمن تشریح روند شکل‌گیری، ساختار سهامداری، نحوه اداره و تحولات اخیر این شرکت، اظهار کرد: شرکت سیاحتی ما تا آخرین روزی که مسئولیت غار را برعهده داشت، ماهیتی خصولتی داشت؛ به این معنا که سهامداران آن دولتی بودند، اما این مجموعه در قالب یک شرکت خصوصی فعالیت می‌کرد و همین وضعیت دوگانه از نخستین روزهای تأسیس، یکی از معضلات اصلی شرکت به‌شمار می‌رفت.
کریم ملکی گفت: هیچ‌گاه به‌طور دقیق روشن نبود که شرکت علیصدر دولتی است یا خصوصی، اما در عمل، فعالیت‌های آن در قالب یک شرکت خصوصی انجام می‌شد.
به گفته وی، ازجمله سهامداران این شرکت، شهرداری همدان، همیاری شهرداری‌ها و ایرانگردی و جهانگردی (زیرمجموعه تأمین اجتماعی) هستند.
* شرکت علیصدر با هدف توسعه گردشگری شکل گرفت
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر اظهار کرد: مؤسس اصلی این شرکت، استانداری بود و این مجموعه با همراهی چند نهاد و با هدف اداره غار علیصدر، توسعه ظرفیت‌های گردشگری منطقه و ایجاد و تکمیل زیرساخت‌های لازم، تأسیس شد.
وی افزود: این شرکت بیش از دو دهه مسئولیت غار علیصدر را برعهده داشت، تا اینکه دیوان محاسبات به موضوع ورود و غار را در زمره انفال اعلام کرد. بر این اساس، اعلام شد که غار متعلق به دولت است و در ادامه، این مجموعه به وزارت میراث فرهنگی واگذار شد.
ملکی ادامه داد: پس از آن، میراث فرهنگی بهره‌برداری از غار را هرسال از طریق مزایده واگذار می‌کرد و شرکتی که سابقه فعالیت در محیط غار را داشت و نیز واجد شرایط لازم، دارای شناخت کامل از مسائل تخصصی غار و مجوز تخصصی مربوطه بود، در این مزایده‌ها شرکت می‌کرد که در استان، شرکت علیصدر از این ویژگی‌ها برخوردار بود و در چند دوره از مزایده‌های قانونی نیز برنده شد و چند سال دیگر مدیریت مجموعه را ادامه داد.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با اشاره به ساختار هیئت‌ مدیره شرکت سیاحتی علیصدر، بیان کرد: هیئت‌ مدیره یکی از ارکان اصلی شرکت بود و اعضای آن را نمایندگان سهامداران تشکیل می‌دادند. شهردار به‌عنوان نماینده شهرداری همدان، رئیس همیاری شهرداری‌ها که زیرمجموعه معاونت عمرانی استانداری است و نماینده ایرانگردی و جهانگردی، از جمله اعضای این ترکیب بودند.
وی گفت: در عمل به‌دلیل آنکه همیاری شهرداری‌ها زیرمجموعه معاونت عمرانی استانداری محسوب می‌شد، در بسیاری از دوره‌ها معاون عمرانی استاندار به‌عنوان نماینده سهامدار در هیئت‌ مدیره حضور می‌یافت.
ملکی افزود: نماینده ایرانگردی و جهانگردی نیز از تهران معرفی می‌شد و مجموعه این افراد، با جایگاه و اختیاراتی که داشتند، یک هیئت‌ مدیره قدرتمند را شکل می‌دادند.
* استانداری پشتوانه شرکت علیصدر بود
این فعال حوزه گردشگری تصریح کرد: شخص استاندار از شرکت علیصدر به‌عنوان یک مجموعه گردشگری قوی و اثرگذار حمایت می‌کرد؛ چراکه استانداری خود در شکل‌گیری و پایه‌گذاری این مجموعه، نقش داشت.
وی با اشاره به مجموعه عباس‌آباد، گفت: طبق اسناد و مدارک موجود، استانداری در آن مقطع با استفاده از ظرفیت همیاری‌ها، در ایجاد برخی زیرساخت‌ها ازجمله رستوران شیشه‌ای و نیز سامان‌دهی عباس‌آباد، نقش‌آفرینی کرد و این مجموعه‌ها با هدف تقویت گردشگری منطقه، در اختیار شرکت علیصدر قرار گرفت تا مدیریت، حفظ و توسعه آن‌ها انجام شود.
ملکی افزود: به‌تدریج، شرکت علیصدر در این محدوده اقدام به ساخت ویلا و توسعه برخی فضاها کرد؛ بااین‌حال، هنوز هم برخی املاک ازجمله رستوران شیشه‌ای، با وجود آنکه بخشی از هزینه‌های آن از سوی شرکت پرداخت شده، سند رسمی به نام شرکت علیصدر ندارند.
* عباس‌آباد ازنظر مالکیتی وضعیتی پیچیده‌تر از علیصدر دارد
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر ادامه داد: بخشی از اراضی مجموعه عباس‌آباد به منابع طبیعی مربوط است، بخشی در اختیار مسکن و شهرسازی قرار دارد، بخشی متعلق به همیاری شهرداری‌ها بوده و بخش‌هایی نیز به آب منطقه‌ای و سایر دستگاه‌ها مرتبط است.
وی تأکید کرد: اختلافات اداری و مالکیتی در عباس‌آباد همچنان ادامه دارد و به اعتقاد بنده، وضعیت این مجموعه ازنظر آشفتگی اداری، حتی از علیصدر نیز پیچیده‌تر است.
ملکی با اشاره به نحوه مدیریت بحران‌ها در دوره‌های پیشین شرکت، گفت: در گذشته هیئت‌ مدیره شرکت به‌دلیل ترکیب قدرتمند خود، از جایگاه بالایی برخوردار بود و اگر مسئله‌ای مانند اعتراضات یا اعتصابات کارگری پیش می‌آمد، تصمیمات در سطح بالا گرفته و به دستگاه‌های محلی ابلاغ می‌شد.
وی افزود: حضور مقاماتی مانند معاون عمرانی استاندار در هیئت‌ مدیره، موجب می‌شد مدیرعامل شرکت از چتر حمایتی مؤثری برخوردار باشد و از موضعی مقتدرانه‌تر عمل کند.
ملکی در ادامه با اشاره به انتخاب مدیرعامل جدید، گفت: شرکتی مانند علیصدر با حدود 300 کارگر، نیازمند مدیری است که علاوه‌بر شناخت، جسارت، قدرت تصمیم‌گیری و توان کنترل شرایط دشوار را نیز داشته باشد.
وی افزود: مجموعه علیصدر به‌لحاظ نیروی انسانی، اعتراضات و مطالبات، دارای شرایط خاص کاری است و مدیریت آن ساده نیست؛ کسی که در رأس آن قرار می‌گیرد، باید توانایی مدیریت این فضا را داشته باشد.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با اشاره به دوره مدیریتی خود، اظهار کرد: در چندسالی که مسئولیت این مجموعه را برعهده داشتم، حتی یک مورد اعتصاب کارگری رخ نداد و رضایت‌مندی کارکنان نیز بارها اعلام شد.
وی دلیل این وضعیت را پرهیز از دادن وعده‌های غیر واقعی دانست و گفت: در طول خدمت خود به هر وعده‌ای که دادم، عمل کردم.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر ادامه داد: در جلسه‌ای با حضور استاندار، معاون عمرانی، معاون اقتصادی، شهردار، اعضای هیئت‌ مدیره و سهامداران، از بنده خواسته شد گزارشی از وضعیت شرکت ارائه کنم. در آن جلسه اعلام کردم که شرکت را با 42 میلیارد تومان بدهی و سه سال صورت مالی ورشکسته، تحویل گرفته و در ادامه توانسته‌ام حدود 37 میلیارد تومان از بدهی‌ها را پرداخت کنم، معوقات کارکنان را بپردازم، رضایت آنان را جلب کنم و روند فعالیت شرکت را در زمان ریاست جمهوری شهیدرئیسی، به شرایط عادی و روبه رشد بازگردانم.
به گفته وی، در همان جلسه اعلام شده که درآمد شرکت از غار حدود 110 میلیارد تومان بوده و از محل اجاره‌ها، عباس‌آباد و سایر بخش‌ها نیز حدود 20 تا 30 میلیارد تومان درآمد حاصل شده است.
این فعال گردشگری اظهار کرد: برخی اعضای هیئت‌ مدیره مدعی شدند که غار علیصدر باید سالانه 400 میلیارد تومان درآمد داشته باشد و آن را به «چاه نفت» تشبیه کردند!
ملکی گفت: بنده پاسخ دادم که چنین اظهاراتی با واقعیات اجرایی و محاسبات اقتصادی مجموعه هم‌خوانی ندارد و برخی از افرادی که چنین ارقامی را مطرح می‌کنند، اساساً شناخت دقیقی از ساختار درآمدی شرکت، مسائل غار و گردشگری، ندارند.
* استاندار انتخاب مدیرعامل را به خود هیئت‌ مدیره واگذار کرد
ملکی ادامه داد: در پایان آن جلسه استاندار اعلام کرد که با این وضعیت، هیئت‌ مدیره خودشان مدیرعامل را انتخاب کنند.
وی تصریح کرد: برخی اعضای شورا و افراد محلی، هرکدام بخشی از فضاها، رستوران‌ها یا املاک وابسته به شرکت را در اختیار گرفتند، بدون آنکه اجاره‌ای پرداخت کنند و این وضعیت با اتکا به حمایت‌های بیرونی، ادامه یافت!
ملکی همچنین گفت: پیش‌تر بارها به مدیرکل حراست و استاندار هشدار داده بود که برخی افراد قصد دارند شرکت علیصدر را با همه ظرفیت‌هایش، تصاحب کنند و بنده در برابر این روند ایستاده‌ام.
* مستأجران و بهره‌برداران از خلأ مدیریتی استفاده کردند
وی در ادامه اظهار کرد: پس از تضعیف شرکت، مستأجران و بهره‌برداران نیز از فضای به‌وجودآمده استفاده کردند و بخش قابل توجهی از اماکن استیجاری که بین 200 تا 300 واحد را شامل می‌شود، بدون قرارداد روشن، بدون پرداخت منظم اجاره و خارج از چارچوب انضباطی سابق، اداره شدند.
ملکی افزود: هر فردی هر نقطه‌ای را که خواست، دخل و تصرف کرد، چادر زد و یا فضایی را در اختیار گرفت؛ اگر اکنون به‌صورت نامحسوس به محوطه مجموعه سر بزنید، به‌وضوح می‌توان آثار این بی‌نظمی را مشاهده کرد.
وی تأکید کرد: انضباطی که پیش‌تر در بازار، پارکینگ، محوطه و سایر فضاهای مجموعه وجود داشت، اکنون از بین رفته و این وضعیت، تجربه گردشگر و مسافر را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر در بخش دیگری از اظهارات خود به انتقاد از سیاست‌های جدید قیمت‌گذاری پرداخت و پرسید: چرا در سال‌های گذشته با پیگیری‌های ما و رایزنی‌های استاندار وقت با مقامات تهران، تلاش می‌شد افزایش قیمت‌ها در چارچوب مصوبات بانک مرکزی و نهادهای ذی‌ربط (حدود 15 تا 20 درصد) حفظ شود، اما اکنون شاهد افزایش‌های غیر متعارف هستیم؟
وی با اشاره به جهش قیمت بلیت از 280 هزار تومان به 600 هزار تومان در یک بازه زمانی کوتاه، خاطرنشان کرد: این افزایش قیمت‌ها با چه مجوزی انجام شده است؟ ما در گذشته مسیر کوتاه بازدید را به‌دلیل عدم توجیه اقتصادی و فنی، حذف کرده بودیم تا گردشگر تجربه کامل‌تری از ظرفیت غار داشته باشد، اما اکنون برای توجیه افزایش قیمت، دوباره موضوع دو مسیر (کوتاه و بلند) مطرح شده است که به هیچ‌وجه کارشناسی نیست.
ملکی با تشریح رویکرد تخصصی خود در دوران مدیریت، بیان کرد: ما برای ارتقای تجربه گردشگر، مسیر بلند را با احیای بخش «هزار قندیل»، توسعه دادیم.
وی افزود: آنچه امروز به‌عنوان مسیر کوتاه 300 هزار تومانی مطرح می‌شود، درواقع صرفاً یک قایق‌سواری محدود در مسافت 700 متر است که پیاده‌روی هدفمندی در آن وجود ندارد. حذف مسیر پیاده‌روی و تمرکز صرف بر قایق‌سواری، درست نیست، این مسیر کوتاه در دوران ما صرفاً برای بیماران خاص یا سالمندان پیش‌بینی شده بود.
* درآمدهای غار علیصدر برای توسعه استان، باز نمی‌گردد
ملکی در بخش بحث مالی با اشاره به مصوبات مجلس درخصوص درآمدهای مناطق گردشگری، اظهار کرد: براساس قانون، درآمدهای حاصل از مناطق گردشگری باید صرف توسعه زیرساخت‌های همان منطقه شود. اما آنچه در غار علیصدر می‌بینیم، این است که میراث فرهنگی که دریافت‌کننده مطالبات بوده (دریافت‌کننده اجاره) تا کنون در این خصوص اقدام خاصی نداشته است.
مدیرعامل سابق علیصدر گفت: به‌جز هتل ایرانگردی و جهانگردی که متعلق به شرکت سرمایه‌گذاری ایرانگردی و جهانگردی است، امکاناتی ازجمله برق، تجهیزات، قایق‌ها، دفتر مدیریت، موتورخانه، برق اضطراری، ساختمان VIP و پذیرایی، گیشه فروش بلیت، سالن‌های ورودی، پارک واقع در زمین شرکت، سرویس‌های بهداشتی و بازار، انبار مرکزی، چندین سوله و پارکینگ متعلق به شرکت سیاحتی علیصدر است که با هزینه سهام‌داران ایجاد شده‌اند.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با اشاره به پرونده‌های حقوقی گسترده مرتبط با املاک شرکت، ابراز کرد: شرکت علیصدر باید یک گروه حقوقی قدرتمند داشته باشد تا تمامی املاک، مستغلات و زمین‌هایی که با پول سهام‌داران خریداری و ثبت شده، به‌صورت رسمی تثبیت شود. همه اسناد این زمین‌ها موجود است و من در زمان مدیریت خودم، آن‌ها را تک‌تک دسته‌بندی کرده‌ام.
وی افزود: بومی‌ها و گروه‌های محلی با شدت بیشتری مطالبه‌گری کنند، چراکه به‌ زعم خودشان شرکت نتوانسته مالکیت‌ها را اثبات یا حفظ کند.
ملکی گفت: یکی از مشکلات تاریخی علیصدر این بوده که هیچ‌وقت برنامه‌ای برای سامان‌دهی نیروهای انسانی نداشته است.
وی با بیان اینکه شرکت هیچ‌گاه نگاه آینده‌نگر نداشته، توضیح داد: باید از همان سال‌های اول روی نسل آینده سرمایه‌گذاری می‌شد.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر افزود: وقتی برای اشتغال‌زایی زیرساخت ایجاد نکرده‌ایم و تسهیلاتی درنظر گرفته نشده، طبیعی است که همه مردم روستا به سمت غار هجوم بیاورند؛ چون هیچ بنگاه اقتصادی جانبی ایجاد نشده و تمام بار اشتغال روی دوش غار افتاده است.
به گفته ملکی، بخش عمده عقب‌ماندگی علیصدر ناشی از «نبود نگاه کلان استانی» است؛ از طرفی جاده منتهی به غار چه از سمت کبودراهنگ و چه مسیر دیگر، خطرناک و نامناسب است.
این فعال گردشگری درباره وضعیت اقامتگاه‌ها نیز گفت: اگر شب به علیصدر بروید، جای مناسبی برای خواب وجود ندارد. تنها هتل ایرانگردی و جهانگردی با ظرفیت محدود وجود دارد و مسافران مجبور هستند در خانه‌های مردم روستا اقامت کنند و خانه‌های بوم‌گردی نیز بسیار اندک‌اند.
وی وضعیت اقامتگاه‌های موجود را «غیر استاندارد» خواند و افزود: آلاچیق‌های چوبی که 25 تا 30 سال پیش ساخته شده‌اند، پوسیده‌اند؛ نه سرویس بهداشتی دارند، نه امکانات رفاهی. این‌ها قرار بود موقتی باشند تا هتل ساخته شود، اما هنوز با همان وضعیت، مسافر پذیرفته می‌شود.
مدیرعامل سابق شرکت سیاحتی علیصدر با انتقاد از برخورد نامهربانانه با غار، گفت: بستن غار و فرستادن نیروها برای گرفتن بیمه بی‌کاری، تصمیم درستی نبود و بهتر بود غار دایر می‌شد و همان اندک درآمد را می‌داشت.
وی تأکید کرد: اکنون نیز باید از این شرکت کرمانی حمایت جدی کرد تا وضعیت غار بدتر از این نشود.
ملکی با بیان اینکه نمی‌توان یک فرد یا یک مجموعه را تنها مقصر وضعیت فعلی دانست، گفت: از شهروندی که مطالبه‌گری نکرده تا حاکمیت، نمایندگان، مدیران محلی و حتی خودِ مجموعه علیصدر، همه در ایجاد وضع موجود نقش دارند؛ هیچ‌کس نمی‌تواند خود را کاملاً مبرا بداند.
وی اظهار کرد: در مقاطعی، راهکارهای مشخصی را برای توسعه منطقه به مسئولان ارائه کردم و حتی این پیشنهادها در نشست با نماینده مجلس و جمعی از معتمدان منطقه، مطرح شد. این راهکارها مبتنی بر تقسیم وظایف میان دستگاه‌های مختلف و برای هر نهاد، نقش مشخصی در توسعه منطقه تعریف شده بود.
* لزوم استقرار دائمی دستگاه‌ها در منطقه
ملکی با تأکید بر اینکه مدیریت یک مقصد مهم گردشگری با رویکرد مقطعی ممکن نیست، گفت: دستگاه‌های مسئول باید در خودِ منطقه حضور مستمر داشته باشند، نه اینکه فقط از مرکز استان یا از پشت میز برای آن تصمیم بگیرند.
به گفته وی، اداره‌ کل میراث فرهنگی باید در منطقه دفتر فعال داشته باشد و به‌طور مستقیم بر توسعه گردشگری، سامان‌دهی بوم‌گردی، راه‌اندازی بنگاه‌های کوچک و متوسط، توسعه صنایع‌ دستی، تقویت خدمات اقامتی و ایجاد هتل و زیرساخت‌های مکمل، نظارت کند.
ملکی عنوان کرد: حفاظت از محیط طبیعی و اکوسیستم غار و پیرامون آن نیازمند حضور مستقیم و تخصصی محیط زیست در منطقه است و نه تصمیم‌گیری غیر میدانی و مبتنی بر گزارش‌های نادقیق.
وی تأکید کرد: بنیاد مسکن باید برای روستای علیصدر و محدوده پیرامونی آن، طرح هادی و الگوی توسعه کالبدی متناسب با یک روستای گردشگری تهیه و اجرا کند.
ملکی با اشاره به کمبود تابلوهای راهنما، ضعف ایمنی مسیر و مشکلات برف‌روبی و نگهداری جاده، گفت: راهداری باید به‌صورت مستمر در این مسیر حضور داشته باشد. حتی برای مشخص‌کردن فاصله‌ها، تابلوهای کافی وجود ندارد و در زمستان نیز پاک‌سازی مسیر با دشواری انجام می‌شود.
وی افزود: برای نگهداری جاده، در دولت شهیدرئیسی نیز پیگیری‌هایی انجام و حتی مصوبه‌ای برای برف‌روبی و پشتیبانی مسیر گرفته شده، اما اجرای آن با مشکلات جدی مواجه بوده است.
ملکی در بخش دیگری از اظهارات خود بر ضرورت استقرار پلیس گردشگری در منطقه تأکید کرد و گفت: مقصدی که سالانه صدها هزار گردشگر را جذب می‌کند، نیازمند پلیس گردشگری است.
وی همچنین پیشنهاد داد که برای آموزش نسل آینده منطقه، یک مرکز یا رشته تخصصی گردشگری در قالب دانشگاه علمی‌کاربردی در علیصدر یا پیرامون آن راه‌اندازی شود تا نوجوانان و جوانان منطقه از همان ابتدا با مهارت‌های این صنعت آشنا شوند.
ملکی یکی از مهم‌ترین غفلت‌های دو دهه گذشته را نبود آموزش پایه‌ای گردشگری برای کودکان و نوجوانان منطقه دانست و گفت: باید از کودکستان تا دبیرستان، آموزش رفتار با گردشگر، ادبیات مناسب ارتباط با مسافر، آشنایی با مزیت‌های منطقه و فرهنگ میزبانی، در برنامه قرار می‌گرفت.
وی افزود: حتی کودکی که در منطقه به مسافر خدمات جزئی ارائه می‌دهد، باید بداند چگونه با مسافر برخورد کند و ادبیات گردشگری را بلد باشد.
ملکی با اشاره به کمبود خدمات درمانی و امدادی در منطقه، گفت: در روستا مرکز درمانی وجود دارد، اما فعالیت آن محدود است. این درحالی است که در مقصدی با حجم بالای ورود مسافر، امکان بروز انواع مشکلات نیازمند درمان، وجود دارد.
وی افزود: وقتی برای منطقه‌ای با این ظرفیت نه بانک‌ها نگاه حمایتی دارند، نه بخش خصوصی با اطمینان وارد می‌شود و نه وزارتخانه‌ها برنامه منسجم ارائه می‌کنند، طبیعی است که ظرفیت بالفعل به نتیجه مطلوب نرسد.
ملکی در پایان سخنانش با تأکید بر اینکه مسئله اصلی امروز این است که برای آینده علیصدر چه برنامه‌ای وجود دارد؟ گفت: باید از مسئولان پرسید اکنون برای توسعه غار علیصدر، برای سامان‌دهی آن، برای فضای بیرونش، برای بومیان، برای زیرساخت‌ها و برای سرمایه‌گذاری، چه برنامه‌ای دارند؟

شهره کرمی