روایتهای شنیدنی حاجحسین شریفی از تاریخ عزاداری همدان
پیرغلامی از دیار همدان با بازخوانی خاطرات بیش از هفت دهه عزاداری، از روزگاری سخن گفت که هیئتها با نظم و جمعیتی چندصدنفری، تا کیلومترها در شهر امتداد مییافتند و آیینهایی چون طفلان علیاصغر (ع) و ذوالجناح، جلوهای ویژه داشت و پیشنهاد کرد: هیئتهای مذهبی در یک روز مشخص در میدان مرکزی شهر گِرد هم آیند تا جلوهای ماندگار از همبستگی آیینی رقم بخورد.
همدان از دیرباز یکی از خاستگاههای اصلی آیینهای مذهبی و فرهنگ سوگواری شیعی در ایران بوده است؛ شهری که محلههای قدیمیاش هنوز رد پای عزاداریهای نسلهای پیشین را در حافظه جمعی خود نگه داشته و هیئتهای مذهبی آن در طول دههها نهتنها کارکرد آیینی داشتهاند، بلکه بهمثابه یک نهاد اجتماعی مؤثر عمل کردهاند. هیئتها در این شهر فقط محفل عزاداری نیستند، بلکه واحدهای فرهنگی زندهایاند که ارتباط نسلها را با سنتهای عاشورایی، برقرار میکنند؛ سنتهایی که از کودکان هفتساله در دستههای «طفلان علیاصغر (ع)» شروع میشود و به صفهای گسترده جوانان در «هیئت علیاکبر (ع)» و نمادهای اساطیری چون ذوالجناح میرسد؛ در گذشته این هیئتها ساختار مشخص و سبکهای ویژهای در عزاداری داشتند.
از سوی دیگر، نقش هیئتها در مدیریت مراسمهای شهری، ساماندهی عزاداریها و ارتباط با نهادهای فرهنگی است که پس از تشکیل سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1361، شکل ساختاریافتهتری به خود گرفت و شوراهای هیئتهای مذهبی در سطح شهرستان، استان و کشور، پدید آمدند. بااینحال، روایت تاریخ شفاهی هیئتها و آنچه در پشت صحنه این تشکلها گذشته، بیش از هر چیز در کلام پیشکسوتانی نهفته است که خود سالها شاهد، عامل و همراه این مسیر بودهاند.
برای واکاوی بخشی از این تاریخ پنهان در سینهها و بررسی روند شکلگیری، تحول و چالشهای هیئتهای مذهبی در همدان، با حاجحسین شریفی گفتوگو کردیم؛ پیرغلامی اهل محله جولان که با وجود مسئولیت رسمیاش بهعنوان رئیس هیئتهای مذهبی استان و شهرستان همدان و رئیس انجمن یادآوران عاشورا، بنا بر درخواست خود، فقط «خادم امام حسین (ع)» معرفی میشود. در ادامه برای خواندن متن گفتوگو، با ما همراه باشید:
این پیرغلام با مرور خاطراتی از بالغبر هفت دهه حضور در مجالس عزاداری سیدالشهدا (ع)، از شکلگیری تشکلهای هیئتی در این شهر، تغییر شیوههای عزاداری در گذر زمان و ضرورت احیای برخی سنتهای اصیل، سخن گفت.
حسین شریفی که از خادمان قدیمی هیئتهای مذهبی و فعال در انجمن «عاشورایاران همدان» است، آغاز فعالیت خود را به سالهای کودکی و فضای مذهبی خانه و محلههای قدیمی همدان نسبت داد.
وی با اشاره به پیشینه خانوادگی خود در برگزاری مراسم مذهبی، اظهار کرد: از دوران کودکی و حتی از سنین پنج یا شش سالگی در هیئتها حضور داشتم. در آن زمان هیئت در منزل ما برگزار میشد و ما هم در همان فضا رشد کردیم؛ سالهای 1324 و 1325 شمسی زمانی بود که بهعنوان یک کودک در هیئتها فعالیت میکردم.
این پیرغلام همدانی ادامه داد: در همان سالها وظیفه ما پذیرایی از عزاداران بود، من در آن سالها بین افراد قند توزیع میکردم؛ با وجود سن کم، حضور در هیئت و خدمت به عزاداران، برای ما افتخار بزرگی بود.
شریفی با بیان اینکه این حضور بهتدریج به فعالیت جدی در هیئتها تبدیل شد، افزود: با رسیدن به سنین نوجوانی و جوانی، همچنان در مراسم مذهبی حضور داشتیم و شبهای جمعه و شهادتها، برنامههای مختلف هیئتها را برگزار میکردیم که این مسیر تا امروز ادامه پیدا کرده است.
* ماجرای محدودیت هیئتها در سال 1342
وی در ادامه به یکی از خاطرات مهم تاریخ عزاداری در همدان اشاره کرد و گفت: در سال 1342، زمانی که هنوز نیروی انتظامی به شکل امروز وجود نداشت و «شهربانی» مسئولیت امور را برعهده داشت، اتفاقی رخ داد که باعث تغییر در نحوه برگزاری مراسم شد.
به گفته شریفی، در آن زمان حدود 27 یا 28 هیئت مذهبی در همدان فعال بودند که رئیس شهربانی به سرپرستان هیئتها توهین کرده بود؛ این موضوع باعث شد تا آنها تصمیم بگیرند پس از مشورت با برخی از همدانیهای مقیم تهران، موضوع را از طریق تلگراف به تهران اعلام کنند.
وی با اشاره به اینکه این گزارش باعث شد رئیس شهربانی موظف شود ظرف 24 ساعت خود را در تهران معرفی کند، افزود: در همان سال سرپرست هیئتهای همدان پیشنهاد کرد هیئتها در روز عاشورا بیرون نیایند و عزاداری به شکل دیگری برگزار شود.
این پیشکسوت هیئتهای مذهبی تصریح کرد: از همان سال 1342 بود که سنت عزاداری در روز سوم عاشورا در همدان شکل گرفت؛ این برنامه بهمرور به یکی از آیینهای مهم عزاداری در شهر تبدیل شد و تا امروز نیز ادامه دارد.
شریفی ادامه داد: در آن زمان تنها هیئت امامزاده یحیی (ع) برنامهای نمادین با عنوان «خیمهگاه سیدالشهدا» برگزار میکرد. در سالهای بعد این مراسم گستردهتر شد و امروز هم میبینیم که عزاداری سوم عاشورا در همدان با شکوه خاصی برگزار میشود.
این پیشکسوت هیئتهای مذهبی همدان با اشاره به روند شکلگیری تشکلهای هیئتی در همدان، بیان کرد: پس از آن سالها هیئتهای مذهبی به این نتیجه رسیدند که برای هماهنگی بیشتر، تشکیلاتی مشترک با عنوان شورای هیئتهای مذهبی که آن زمان با نام اتحادیه هیئتها شناخته میشد، داشته باشند؛ مهر و سایر موارد مورد نیاز این شورا نزد من امانت است.
وی افزود: در آن زمان بزرگان هیئتها شبهای پنجشنبه در منزل یکی از پیشکسوتان گِرد هم میآمدند؛ سرپرستان هیئتهای سرتاسر شهر همدان، برخی همراه با چند نفر از اعضا و برخی بهتنهایی، در این نشستها شرکت و درباره برنامهها، مشکلات و نحوه برگزاری مراسمها، گفتوگو میکردند.
به گفته شریفی، این جلسات تا سالهای 1358، 1359 و 1360 ادامه داشت و نسل جدیدی از خادمان و مسئولان هیئتها نیز بهتدریج جای پیشکسوتان را گرفتند.
* تشکیل سازمان تبلیغات اسلامی و ساماندهی هیئتها
وی با اشاره به تحولات پس از انقلاب اسلامی، گفت: در سال 1361 و به فرمان حضرت امام خمینی(ره)، سازمان تبلیغات اسلامی تشکیل شد و شورای هیئتهای مذهبی زیرمجموعه این سازمان قرار گرفت.
شریفی توضیح داد: پس از آن اساسنامهای تدوین و مقرر شد هر چندسال یکبار انتخابات سراسری شورای هیئتهای مذهبی برگزار شود.
وی ادامه داد: در این انتخابات اعضای هیئتها در شهرستانها رأی میدهند و هفت نفر بهعنوان اعضای شورای شهرستان برای مدت چهار سال انتخاب میشوند؛ سپس از میان رؤسای شوراهای شهرستانها، در سطح استان نیز یک رئیس برای شورای هیئتهای مذهبی استان انتخاب میشود.
این فعال مذهبی اضافه کرد: درنهایت نمایندگان استانها در تهران و در سازمان تبلیغات اسلامی گِرد هم میآیند و رئیس شورای هیئتهای مذهبی کشور را انتخاب میکنند.
* فعالیت انجمن «عاشورایاران همدان»
شریفی درباره فعالیتهای فعلی خود نیز گفت: درحال حاضر بهعنوان خادم هیئتهای مذهبی استان همدان و خادم انجمن یادآوران عاشورا فعالیت دارم؛ این انجمن هر هفته در یکی از نقاط شهر برنامه برگزار میکند و تلاش دارد فضای عزاداری و یاد اهل بیت (ع) را زنده نگه دارد.
* تفاوت عزاداریهای قدیم و امروز
این پیرغلام همدانی با بیان اینکه سبک عزاداری در گذشته با امروز تفاوتهای زیادی داشته است، اظهار کرد: متأسفانه از آن دوران فیلم و تصویر زیادی باقی نمانده، اما شیوه عزاداریها بسیار منظم و باشکوه بود.
وی توضیح داد: در گذشته هر هیئت با نظم خاصی حرکت میکرد. پرچم هیئت در جلو قرار داشت و در کنار آن سادات، علما و ریشسفیدان و سرپرست هیئت حرکت میکردند.
شریفی ادامه داد: پس از آن گروه کودکان با عنوان هیئت «طفلان حضرت علیاصغر (ع)» در صف قرار میگرفتند؛ این کودکان که معمولاً بین 7 تا 12 سال سن داشتند، در دستههای چندصد نفری حرکت میکردند و در میان آنان گهوارهای نمادین قرار میدادند.
وی گفت: در این بخش ذکری با سبک خاص خوانده میشد (الا ای بلبل عالی، چرا دیگر نمینالی/ در این گهواره خالی، علی لای لای، علی لای لای) و گهواره به نشانه مظلومیت حضرت علیاصغر (ع) تکان داده میشد.
* حضور جوانان در دسته حضرت علیاکبر (ع)
به گفته شریفی، پس از این دسته، جوانان در قالب هیئت حضرت علیاکبر (ع) حرکت میکردند.
وی افزود: جوانان با کتوشلوارهای مشکی و ظاهری آراسته در صفهای منظم حرکت میکردند و گاه تعداد آنان به 400 یا 500 نفر در یک محله میرسید.
شریفی ادامه داد: پس از آن دستهای بهنام «حجله حضرت قاسم (ع)» حرکت میکرد و سپس ذوالجناح، اسب نمادین امام حسین (ع)، در میان عزاداران قرار میگرفت.
* نماد ذوالجناح در آیینهای قدیمی
وی درباره بخش بعدی مراسم گفت: برای ذوالجناح اسبی را با پارچه سفید میآراستند و با نشانههایی از تیر و زخم و نقش خون با دوا گلی، صحنهای نمادین از واقعه کربلا را بازسازی میکردند. شمشیر، سپر و چکمه نیز به آن آویزان میشد و نوحههای مخصوصی با گویش ترکی در این بخش خوانده میشد؛ اسب در مرکز قرار داشت و افراد به سمت آن حرکت میکردند.
شریفی ادامه داد: پس از آن دسته سقاها و سپس زنجیرزنان حرکت میکردند و در پایان علامتها و نشانههای هیئت قرار داشت و پس از آنها سینهزنها قرار داشتند.
به گفته وی، طول یک هیئت در گذشته گاهی به 800 متر تا یک کیلومتر میرسید و جمعیت بسیار زیادی در آن شرکت میکردند.
* کوچک شدن هیئتها در سالهای اخیر
این پیشکسوت هیئتهای مذهبی با ابراز تأسف از تغییر برخی شیوهها، گفت: امروز گاهی با 30 نفر زنجیرزن یک هیئت تشکیل میشود، درحالی که در گذشته جمعیت بسیار گستردهتر بود.
وی افزود: البته شرایط زندگی هم تغییر کرده است. در گذشته خانهها بزرگ و حیاطدار بودند و امکان برگزاری مراسمهای بزرگ وجود داشت، اما امروز بسیاری از مردم در آپارتمانهای کوچک زندگی میکنند.
* پیشنهاد برای برگزاری اجتماع بزرگ هیئتها در میدان همدان
شریفی در ادامه با اشاره به اینکه از زمان حاجآقا محمدی امامجمعه وقت همدان پیشنهاد برگزاری مراسم در میدان اصلی شهر را داشتهایم، ادامه داد: اگر امکان داشته باشد، هیئتهای مذهبی همدان میتوانند در یک روز مشخص در میدان مرکزی شهر گِرد هم بیایند.
وی گفت: میدان همدان با 6 خیابان اصلی ظرفیت بسیار بزرگی دارد؛ اگر جمعیت هیئتها از این خیابانها وارد میدان و این مراسم از بالا فیلمبرداری شود، صحنهای بسیار باشکوه و ماندگار ایجاد خواهد شد.
این پیرغلام همدانی در پایان سخنانش ابراز کرد: ما سالها در این مسیر خدمت کردهایم و امیدواریم این سنتهای ارزشمند به نسلهای بعد منتقل شوند.
* بازگشت به شکوه آیینهای عاشورایی در همدان
آنچه از روایتهای پیشکسوتان هیئتهای مذهبی همدان برمیآید، تنها بازگویی خاطراتی از گذشته نیست؛ بلکه تصویری از فرهنگی ریشهدار بوده که طی دههها با هویت اجتماعی و مذهبی این شهر گره خورده است. آیینهایی که زمانی با نظم، شکوه و حضور گسترده مردم در محلههای قدیمی برگزار میشدند و هر بخش آن، از دستههای کودکان گرفته تا حضور جوانان و نمادهایی چون ذوالجناح، معنایی نمادین و تربیتی در دل خود داشت.
با گذشت زمان و تغییر سبک زندگی شهری، بسیاری از آن جلوههای جمعی کوچکتر شده یا شکل متفاوتی به خود گرفتهاند. گسترش آپارتماننشینی، محدودیت فضاهای عمومی و تغییر الگوهای برگزاری مراسمها ازجمله عواملی است که پیشکسوتان این عرصه به آن اشاره میکنند؛ بااینحال، ظرفیت فرهنگی و اجتماعی هیئتهای مذهبی همچنان پابرجا است و میتواند در قالبهای جدید، اما با حفظ اصالتهای گذشته، احیا و تقویت شود.
در همین راستا، یکی از پیشنهادهایی که از سوی برخی فعالان و خادمان قدیمی هیئتها مطرح میشود، برگزاری اجتماع بزرگ هیئتهای مذهبی در میادین اصلی شهر است؛ فضایی که بتواند بار دیگر جلوهای از وحدت و شکوه عزاداری حسینی را در مقیاس شهری به نمایش بگذارد. میدان مرکزی همدان با ساختار منحصربهفرد 6 خیابانه خود، ظرفیت تبدیل شدن به چنین صحنهای را دارد؛ جایی که اگر هیئتها از مسیرهای مختلف به آن وارد شوند و آیینهای عزاداری بهصورت منظم برگزار شود، میتواند تصویری ماندگار از فرهنگ عاشورایی این شهر را ثبت کند.
بیتردید، حفظ میراث معنوی عزاداریهای سنتی تنها با روایت گذشته ممکن نیست؛ بلکه نیازمند برنامهریزی، همدلی و توجه به ظرفیتهای شهری است تا نسلهای آینده نیز شکوه آیینهایی را ببینند که قرنها در کوچهها و محلههای همدان جریان داشته است.
