سپهرغرب، گروه فرهنگی- صبا اسدی؛ یک پژوهشگر حوزه حکمرانی و انقلاب اسلامی با تأکید بر اینکه هیئت ابزاری برای تربیت انسان‌های مسئول است، گفت: هیئت زمانی به جایگاه واقعی خود بازمی‌گردد که از برگزاری صرف مراسم عزاداری فراتر رفته و به نهادی هویت‌ساز، مسئولیت‌پرور و اثرگذار در متن زندگی جامعه تبدیل شود.
هیئت در فرهنگ شیعه همواره فراتر از یک محل عزاداری، نهادی تربیتی و انسان‌ساز بوده که نقش مهمی در رشد فکری، اخلاقی و هویتی نوجوانان و جوانان ایفا کرده است. این نهاد، در کنار برگزاری آیین‌های مذهبی، بستری برای مسئولیت‌پذیری، شخصیت‌سازی و انتقال ارزش‌های دینی و اجتماعی فراهم می‌کرد.
با این حال، تغییر سبک زندگی، گسترش فضای مجازی و تحول رسانه‌ها موجب شده که در برخی موارد، کارکرد تربیتی هیئت‌ها کمرنگ شده و ارتباط آن‌ها با نسل جدید کاهش یابد. همزمان، بسیاری از آیین‌ها و سنت‌های اصیل بومی و محلی نیز به‌تدریج به فراموشی سپرده شده یا از رونق گذشته برخوردار نیستند؛ موضوعی که باعث شده نسل جوان آشنایی کمتری با این میراث فرهنگی داشته باشد.
اکنون این پرسش مطرح است که چگونه می‌توان ضمن حفظ اصالت و سنت‌های هیئت، جایگاه تربیتی و هویت‌ساز آن را احیا کرد. در همین راستا، با یک پژوهشگر حوزه حکمرانی و انقلاب اسلامی و فعال فرهنگی به گفت‌وگو پرداخته‌ایم. در ادامه متن این گفت‌وگو تقدیم شما خواهد شد.
سجاد کرمی با تأکید بر ضرورت بازتعریف جایگاه هیئت‌های مذهبی اظهار کرد: هیئت، هدف نهایی نیست، بلکه ابزاری برای تحقق اهدافی والاتر است. اگر صرفِ حضور در مراسم، به‌عنوان هدف غایی تلقی شود، کارکرد فرهنگی و تربیتی آن آسیب می‌بیند.
وی افزود: متأسفانه در این صورت، نوجوانان و جوانان گمان می‌کنند تنها با شرکت در مراسم، وظیفه دینی خود را انجام داده‌اند؛ برداشتی که موجب کمرنگ شدن رسالت تربیتی هیئت‌ها می‌شود.
*هیئت؛ در خدمت تحقق جامعه اسلامی
این پژوهشگر، مهم‌ترین مأموریت هیئت را به‌کارگیری تمام ظرفیت‌ها در خدمت یک هدف کلان دانست و گفت: منبر، شعر، سوز، اشک و تمامی مؤلفه‌های یک هیئت باید در خدمت مسئله‌ای فراتر، یعنی تحقق نظام سیاسی و اجتماعی اسلام قرار گیرد. نباید از این مأموریت غفلت کرد؛ چراکه تمامی ابعاد هیئت، از فرم عزاداری تا محتوای آن، باید در راستای این رسالت کلان تعریف شوند.
*انفعال، آسیبِ هیئت‌های تراز انقلاب
کرمی در ادامه با اشاره به نقش تاریخی هیئت‌ها در تربیت انسان‌های مسئول، تصریح کرد: متأسفانه در برخی هیئت‌ها به‌جای همگام‌شدن با تحولات زمانه، رویکردی انفعالی شکل گرفته است. این مجموعه‌ها به‌جای پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی و همراهی با تحولات جامعه، از این مسئولیت‌ها فاصله گرفته‌اند.
وی خاطرنشان کرد: این رویکرد منفعلانه، ریشه در دو عامل دارد؛ بخشی از آن ناشی از جریان‌سازی دشمن است و بخشی دیگر حاصل ناآگاهی برخی از مسئولان هیئت‌ها و عزاداران که غایتِ هیئت را در همان عزاداری خلاصه کرده‌اند.
** هیئت سکولار، هیئتی دور از متن زندگی مردم
وی با بیان اینکه رویکردِ هدف غایی دانستنِ عزاداری»، به شکل‌گیری جریان «هیئت سکولار» انجامیده است، تصریح کرد: در این نوع نگاه، هیئت از مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی انزوا می‌گزیند و به جای نقش‌آفرینی در حل مسائل، از بطن جامعه فاصله می‌گیرد. در نتیجه، هیئت از مهم‌ترین کارکرد خود، یعنی تربیتِ اجتماعی و سیاسیِ نسل‌ها بازمانده و گاه به نهادی صرفاً نمادین و تشریفاتی تبدیل شده است.
این پژوهشگر افزود: این رویکرد، پیوند هیئت را با بطن زندگی مردم سست کرده است؛ به‌گونه‌ای که دغدغه‌های روزمره و چالش‌های سیاسی-اجتماعی، جایگاه چندانی در فعالیت‌های چنین هیئت‌هایی ندارند. همین موضوع باعث شده تا شاخصه‌هایی چون مسئولیت‌پذیری، اخلاقِ عملی و روحیه اجتماعی در این مجموعه‌ها کمرنگ شود.
کرمی در ادامه تأکید کرد: البته این تحلیل به معنای تعمیمِ این وضعیت به کلِ هیئت‌های مذهبی نیست؛ چرا که بسیاری از هیئت‌های امروز نه‌تنها این شاخصه‌های تربیتی را حفظ کرده‌اند، بلکه در مسیر ارتقای آن‌ها گام برمی‌دارند.
وی با یادآوری نقش تاریخی هیئت‌ها در تربیت انسان‌های مسئول، خاطرنشان کرد: همان‌طور که هیئت‌ها پیش از انقلاب اسلامی، بستری برای تربیت مبارزان و تبیینِ آرمان‌ها بودند، امروز نیز در حوادث و رخدادهای کلانِ ملی، نقشی محوری در حضور مردم برای دفاع از نظام و ارزش‌ها ایفا می‌کنند و بخش بزرگی از حرکت‌های مردمی و جریان‌ساز، بر دوشِ همین هیئت‌های فعال و هوشمند است.
**ا نقلاب اسلامی؛ عامل ارتقای تراز هیئت ها
وی انقلاب اسلامی را عامل ارتقای جایگاه هیئت‌ها دانست و اظهار کرد: اگر پیش از انقلاب، هیئت‌ها برای تحقق حاکمیت الهی تلاش می‌کردند، امروز بسیاری از مجموعه‌های مذهبی وابسته به اهل‌بیت(ع) در مسیر تحقق جزئیات اداره حکومت اسلامی نقش‌آفرینی می‌کنند و این جایگاه، مسئولیت‌های گسترده‌تری را بر عهده آن‌ها گذاشته است.
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه نمی‌توان از کاهش کلیِ نقش فرهنگی هیئت‌ها سخن گفت، افزود: هرچند برخی مجموعه‌ها از کارکرد اصلی خود فاصله گرفته‌اند، اما بسیاری دیگر با ارتقای تراز خود، نقش مؤثرتر و دقیق‌تری در تربیت نسل‌ها ایفا می‌کنند.
کرمی علت محدود شدن فعالیت برخی هیئت‌ها به برگزاری صرفِ مراسم را، «سکولار شدن» و «هدف غایی دانستنِ عزاداری» عنوان کرد و گفت: در این نگاه، فرم بر محتوا غلبه یافته و از نقش اجتماعی و سیاسی هیئت غفلت شده است؛ در حالی که اگر هیئت به‌عنوان ابزاری برای تحقق اهداف والاتر شناخته شود، بسیاری از این آسیب‌ها برطرف خواهد شد.
وی با استناد به دیدگاه مرحوم امام موسی صدر، هیئت تراز را مجموعه‌ای دانست که هدفش تربیت انسان‌های مبارز و مسئولیت‌پذیر است و تأکید کرد: ارزش واقعی هیئت به کارکرد تربیتی و انسان‌سازی آن وابسته است، نه صرف برگزاری مراسم. آیین‌های عزاداری در فرهنگ و سنت اقوام مختلف ایران ریشه دارند و همین پیوند عمیق است که موجب ماندگاری فرهنگ عاشورا و شکل‌گیری هویت فرهنگیِ عزاداری در کشور شده است.
این فعال فرهنگی در ادامه به نقش رسانه‌ها اشاره کرد و گفت: در مقطعی، این آیین‌های اصیل تحت‌الشعاع قرار گرفته‌اند؛ اتفاقی که بخش مهمی از آن به نقش رسانه‌ها بازمی‌گردد. زمانی که رسانه‌ها برخی شیوه‌ها و سبک‌های خاص عزاداری را به‌عنوان تنها الگوی تراز معرفی می‌کنند، به‌تدریج بسیاری از آیین‌های بومی و محلی به حاشیه رانده می‌شوند.
کرمی تصریح کرد: هرچند این روند لزوماً به هویت اصلی عزاداری آسیب نمی‌زند، اما ارتباط قومی، فرهنگی و هویتی مردم با آیین‌های خود را تضعیف کرده و بخشی از سرمایه‌های فرهنگی مناطق مختلف را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وی نقش رسانه را در حفظ این اصالت‌ها بسیار مهم دانست و گفت: رسانه باید به این پرسش پاسخ دهد که عزاداری تراز، تنها یک فرم و شیوه خاص نیست. تا زمانی که رسانه‌های کشور، صرفاً الگوهایی با محوریت شهرهایی مانند تهران، مشهد یا اصفهان را به‌عنوان شکل مطلوب عزاداری معرفی کنند، حفظ آیین‌های بومی دشوار خواهد بود.
وی با اشاره به برنامه تلویزیونی «حسینیه معلی» اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های ارزشمند این برنامه، توجه به آیین‌های فرهنگی، قومی و خرده ‌فرهنگ‌های عزاداری در مناطق مختلف کشور است. این رویکرد نشان می‌دهد که رسانه می‌تواند نقش مؤثری در حفظ هویت فرهنگی و اصالت سنت‌های عزاداری ایفا کند.
**احیای آیین‌های بومی، نیازمند بازآفرینی برای نسل جدید
این پژوهشگر با اشاره به راهکار حفظ آیین‌های اصیل عزاداری برای نسل جوان، اظهار کرد: در کنار حفظ اصالت سنت‌ها، باید به جذابیت آن‌ها نیز توجه شود، زیرا یکی از مهم‌ترین عناصر جذب نسل نوجوان و جوان به هیئت، شور و نشاط عزاداری است.
کرمی افزود: امروز برخی هیئت‌ها حالتی شبیه مجالس ختم پیدا کرده‌اند و طبیعی است که چنین فضایی برای نسل جوان جذابیت چندانی نداشته باشد. از این رو، لازم است ضمن حفظ اصالت محتوا، شور متناسب با ذائقه مخاطب امروز در آیین‌های سنتی و بومی بازآفرینی شود تا این میراث فرهنگی همچنان برای نسل‌های جدید قابل درک، جذاب و اثرگذار باقی بماند.
وی با اشاره به پیامدهای فاصله گرفتن هیئت‌ها از آیین‌های بومی و محلی گفت: مخاطب امروز، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، نسبت به گذشته از درک و فهم بیشتری نسبت به شعر و محتوا برخوردار است و این تغییر باید در برنامه‌ریزی هیئت‌ها مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: اگر به گرایش نسل جوان و ذائقه امروز آنان توجه کنیم، درمی‌یابیم که دو مؤلفه شور و محتوای متناسب با مخاطب بیش از گذشته اهمیت یافته است؛ بنابراین، در کنار ارائه محتوایی عمیق، انسان‌ساز و مبتنی بر معارف اصیل دینی، زبان انتقال این مفاهیم نیز باید متناسب با فهم و سلیقه مخاطب امروز باشد.
این فعال فرهنگی ادامه داد: برخی مداحان، خطیبان و هیئت‌ها با درک صحیح این تغییرات، شیوه ارتباط خود با مخاطب را بازطراحی کرده و توانسته‌اند نیازهای نسل جدید را به‌درستی تشخیص دهند، هرچند در برخی موارد، با وجود درک ضرورت این تغییر، مسیر اجرا دچار انحراف شده است.
کرمی با تأکید بر نقش مسئولیت‌پذیری در تربیت نوجوانان اظهار کرد: اسلام، دین مسئولیت است و انسان زمانی رشد، احساس مفید بودن و هویت واقعی پیدا می‌کند که در برابر جامعه احساس مسئولیت داشته باشد. هرچه مسئولیت‌های بزرگ‌تری بر عهده انسان قرار گیرد، زمینه رشد، تعالی و شکل‌گیری هویت او نیز بیشتر فراهم خواهد شد.
** مسئولیت‌پذیری؛ اصل اساسی هویت‌بخشی به نوجوانان
وی تصریح کرد: اگر قرار است نوجوان امروز هیئت را به‌عنوان بخشی از هویت و سبک زندگی خود انتخاب کند، باید بر اساس مکتب و سیره سیدالشهدا(ع) به این باور برسد که در برابر جامعه مسئولیت دارد و می‌تواند، چه به‌صورت فردی و چه جمعی، در ایفای این مسئولیت نقش‌آفرین باشد.
وی افزود: نوجوان باید احساس کند که می‌تواند در مسیر زندگی خود نقشی مؤثر ایفا کند و هیئت بستری برای تحقق این نقش است. در چنین شرایطی، هیئت از یک محل صرفاً برگزاری مراسم عزاداری فراتر رفته و به بخشی از هویت و سبک زندگی او تبدیل می‌شود.
این فعال فرهنگی با تأکید بر اینکه هیئت باید مسئولیت‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و حتی اقتصادی را متوجه مخاطبان خود کند، گفت: کارکرد آن نباید به حسینیه، مسجد یا تکیه محدود شود، بلکه باید به جریانی پویا در متن زندگی مردم تبدیل شود و نسبت به مسائل جامعه احساس مسئولیت داشته باشد.
کرمی ادامه داد: هیئت باید در کنار برگزاری مراسم عزاداری، در خدمات اجتماعی، کاهش آسیب‌های اجتماعی، رفع مشکلات مردم و پاسخگویی به نیازهای جامعه نیز پیشگام باشد. در این صورت، هیئت از یک مجموعه منفعل به نهادی انسان‌ساز و اثرگذار تبدیل می‌شود و با قرار دادن مسئولیت اجتماعی در متن فعالیت‌های خود، نقشی مؤثر در تربیت، هویت‌بخشی و پرورش نوجوانان و جوانان مسئولیت‌پذیر و دغدغه‌مند ایفا خواهد کرد.
** هیئت؛ مدرسه مسئولیت‌پذیری اجتماعی
وی در پاسخ به این پرسش که برای آینده هیئت‌های کشور چه نسخه‌ای می‌توان ارائه داد تا هم آیین‌های اصیل حفظ شوند و هم هیئت‌ها به جایگاه واقعی خود در تربیت نسل نوجوان بازگردند؟ اظهار کرد: مهم‌ترین مسئله این است که این مجموعه‌ها باید نسبت به جامعه احساس مسئولیت داشته باشند. اگر فضای کلی و جریان حاکم بر یک هیئت بر پایه مسئولیت‌پذیری در قبال جامعه شکل بگیرد، حتی اگر برخی سنت‌های بومی نیز در گذر زمان دستخوش تغییر شوند، کارکرد اصلی و جایگاه تربیتی آن همچنان حفظ خواهد شد.
وی افزود: آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، فضای حاکم بر هیئت است. اگر این فضا، فضای مسئولیت‌پذیری، دغدغه‌مندی و حساسیت نسبت به مسائل جامعه و سیاست باشد، تمامی ارکان آن مجموعه، از منبر و شعر گرفته تا سبک عزاداری، فعالیت‌های فرهنگی و برنامه‌های جانبی، به‌طور طبیعی در همین مسیر قرار خواهند گرفت.
این پژوهشگر حوزه حکمرانی و انقلاب اسلامی ادامه داد: هیئت باید جریانی مسئولیت‌مدار، حساس و دغدغه‌مند نسبت به مسائل جامعه باشد. در چنین فضایی، دیگر نیازی نیست که درباره مسئولیت‌های اجتماعی با تک‌تک افراد به‌صورت مستقیم سخن گفته شود، زیرا خود فضای حاکم بر هیئت به یک عامل تربیتی تبدیل می‌شود.
کرمی تصریح کرد: هنگامی که این اتمسفر بر هیئت حاکم شود، همانند یک کارخانه انسان‌ساز عمل خواهد کرد. هر فردی که وارد چنین فضایی شود و در آن حضور مستمر داشته باشد، به‌تدریج از روح حاکم بر آن تأثیر می‌پذیرد و نسبت به جامعه، هویت، آینده و مسئولیت‌های خود احساس دغدغه و تعهد پیدا می‌کند.
** رقابت هیئت با رسانه نیست بلکه با محتوای آن است
وی با اشاره به تأثیر رسانه‌ها و فضای مجازی بر تربیت نسل نوجوان، اظهار کرد: نباید تصور کرد هیئت قرار است با رسانه یا فضای مجازی رقابت کند، زیرا در عرض رسانه نیست، بلکه یک محتوا، پیام و گفتمان است که باید رسانه و فضای مجازی را در خدمت اهداف خود قرار دهد.
وی افزود: آنچه به رسانه‌ها مرجعیت می‌بخشد، محتوای آن‌هاست؛ از این رو، رقابت اصلی هیئت نیز با محتوای موجود در فضای رسانه‌ای است، نه با ابزار رسانه. این مجموعه زمانی در این عرصه موفق خواهد بود که بر بیدارسازی افکار، اصلاح ذهنیت‌ها و ارتقای آگاهی مخاطبان تمرکز کند.
این فعال فرهنگی با بیان اینکه راهبرد جبهه باطل بر اغوا و انحراف افکار استوار است، گفت: انتشار شایعات، دروغ، فریب افکار عمومی و ایجاد ابهام، مهم‌ترین ابزارهای این جریان برای تأثیرگذاری بر مخاطبان است. در مقابل، رسالت جبهه حق، بیدارسازی انسان‌ها، شکوفایی عقلانیت، تقویت تفکر و آزاداندیشی است و اگر هیئت می‌خواهد در فضای مجازی مرجع تربیتی و هویت‌ساز باقی بماند، باید این مسیر را دنبال کند.
کرمی با اشاره به نقش تعیین‌کننده فضای مجازی در شکل‌دهی به افکار عمومی، تصریح کرد: هیئت تنها با تولید محتوای عمیق، عقلانی و آگاهی‌بخش می‌تواند این فضای چالش‌برانگیز را در خدمت اهداف تربیتی خود قرار دهد.
وی در پایان با بازخوانی تجربه پیروزی انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: پیروزی انقلاب، حاصل بیدار کردن افکار عمومی بود. امام خمینی (ره) و شاگردان ایشان با تکیه بر تبیین، آگاهی‌بخشی و کار فکری، گفتمان انقلاب را در هیئت‌ها، مساجد و سایر مجامع دینی تثبیت کردند. از این رو، هیئت‌های امروز نیز برای موفقیت در عرصه‌های فرهنگی و فضای مجازی، باید رسالت خود را بر بیدار کردن اندیشه‌ها، تقویت عقلانیت و پرورش انسان‌های آگاه استوار کنند.

صبا اسدی