پیش از اعلام نتایج سال1403، بررسی کارشناسان از نمرات امتحانات نهایی دانش‌آموزان دربازه زمانی سال 95 تا 1402 وضعیت مناسبی از عملکرد دانش‌آموزان را به تصویر نمی‌کشید و اگرچه هر سال میانگین این نمرات با درصدی کاهش یا افزایش نسبت به سال قبل نوسان داشت اما با وجود این تغییرات همچنان میانگین نمرات بین 11 تا 12 در چرخش بود. سال جاری اما بنابر ادعای وزیر سابق آموزش‌وپرورش این روند رو به بهبود رفته و معدل میانگین در مجموع سه رشته تجربی، ریاضی‌فیزیک و علوم‌انسانی، از 10.33 به 10.89 رسیده که اگرچه در ظاهر ارتقای 0.55 درسه رشته را نشان می‌دهد اما نحوه سنجش نمرات و توجه به مسائلی از قبیل انحراف‌ معیار آن، خود محل بحث و بررسی است.
*مسیر پرپیچ‌وخم امتحانات نهایی!
چند سالی است که امتحانات نهایی مسیر پرپیچ‌وخمی را طی می‌کند. ازیک‌سو تصمیم‌های آزمایشی و بدون تدبیر مسئولان این وزارتخانه دانش‌آموزان و والدین آن‌ها را به تکاپو و نگرانی می‌اندازد و از سوی دیگر نبود زیرساخت‌های لازم برای اجرای صحیح و بی‌دردسر برنامه‌ها به تهدیدی علیه آینده داوطلبان تبدیل می‌شود. ماجرای امتحانات نهایی از جایی حساس و حیاتی شد که مصوبه تأثیر قطعی معدل این امتحانات بر کنکور ازسوی شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید و درواقع این امتحانات به یک بلیت برای تکیه یا واگذاری صندلی‌ دانشگاه‌های دلخواه داوطلبان تبدیل شد. متأسفانه بالارفتن درجه اهمیت امتحانات‌نهایی و نقش آن در آینده دانش‌آموزان تأثیری در کارآمدتر شدن عملکرد وزارت آموزش‌وپرورش نداشت، چراکه همین سال جاری ضعف و اختلال در توزیع کارت امتحان فشار روانی بسیاری را به دانش‌آموزان و والدین آن‌ها وارد کرد یا تماس‌ها و گلایه‌های مکررنسبت به سختی سؤالات و به‌دنبال‌آن تحمیل اضطراب شدید به داوطلبان و ناامیدشدن آن‌ها نسبت به سرنوشت خود، بخش زیادی از جامعه رادرگیر خودکرده بود. درهرحال امتحانات نهایی با تمام فرازوفرودهایش به ایستگاه پایانی خود رسید و نمرات آن نیز اعلام شد. اگرچه به نظر می‌رسد مسئولان سابق وزارت آموزش‌وپرورش از نتایج امسال خرسند هستند اما این ماجرا روی دیگری هم دارد.
*آمارهای انحرافی!
نتایج نمرات امتحانات نهایی به‌عنوان یکی از شاخص‌ها برای بررسی عملکرد و کیفیت آموزش‌وپرورش کشور شناخته می‌شود و نمرات دانش‌آموزان در امتحانات نهایی به همراه عملکرد دانش‌آموزان ایرانی در نتایج آزمون‌های بین‌المللی وضعیت کیفیت در آموزش و پرورش را نشان می‌دهد.
بر همین اساس هامون سبطی، عضو دیدبان شفافیت و عدالت با اشاره به افزایش 0.55 میانگین نمرات دانش‌آموزان در سال1403 تلقی وزیرسابق آموزش‌وپرورش به‌عنوان پیشرفت از آن، می‌گوید: اگر افزایش کسری از درصد به میانگین معدل دانش‌آموزان یک موفقیت به‌حساب می‌آید و این نزدیک به قله به معنای معدل 10 است حتماً خود قله می‌شود معدل 11!
وی می‌افزاید: آموزش‌وپرورش در این چند سال اخیر آسیب بسیاری دیده و قانون‌گذاری در مورد آن از نمایندگان مردم تا حدودی سلب و به شوراهایی سپرده شده که به مطالبات مردم پاسخگو نیستند.
وی ادامه می‌دهد: وضعیت آموزش‌وپرورش بسیار اسفناک است و اگر در دوره جدید نیز به همین شیوه ادامه پیدا کند تا 2-3 سال آینده در دو طیف کم‌برخوردار و برخوردار دیگر آموزش‌وپرورش رسمی کشور را موضوع اصلی زندگی جوانان و نوجوانان نمی‌دانند و به راه‌های دیگری برای ساختن آینده فرزندان‌شان روی می‌آورند.
عضو دیدبان عدالت و شفافیت با وخیم‌ دانستن وضعیت آموزش‌وپرورش می‌گوید: وقتی در مورد میانگین نمرات و قبولی نه وضعیت مطلوب دانش‌آموزان صحبت می‌کنیم و میانگین10 است این نشانه آن است که بسیار در رساندن دانش‌آموزان به وضعیت مطلوب ناتوان هستیم، چراکه اصلاً صحبت‌کردن زیر 0.25 درصد کم و زیاد شدن این میانگین‌ها فقط منحرف‌ کردن افکار عمومی یا مسئولان بلندپایه است و هیچ ارزشی ندارد. آنچه روشن است این‌ که دانش‌آموزانی که حاصل این 12 سال آموزش‌وپرورش هستند نه در آزمون‌های داخلی موفق هستند و نه در آزمون‌های بین‌المللی. وقتی درهیچ عرصه علمی ما موفق حاضر نمی‌شویم بحث‌ کردن در مورد این میانگین‌ها بی‌فایده است.
*بهبود افت تحصیلی دانش‌آموزان با تغییر محتوای کتب درسی
علی امرایی، عضو دیدبان عدالت و شفافیت نیز در رابطه با تأثیر امتحانات‌نهایی بر آینده دانش‌آموزان می‌گوید: از سال1400 با تصویب مصوبه تأثیر قطعی امتحانات نهایی بر کنکور، دانش‌آموزان و اولیای بسیاری نسبت به این موضوع اعتراض داشتند. این نشان می‌دهد که ما باید در تصمیم‌گیری‌هایمان به عدالت و بار روانی و استرسی که به داوطلبان منتقل می‌شود توجه کنیم.
وی می‌افزاید: ما مخالف برگزاری امتحانات‌نهایی نیستیم. بنابراین امتحانات نهایی باید حتماً در آموزش‌وپرورش برگزار شوند و نمرات آن نیز باید تأثیر داشته شود، اما این نمرات می‌تواند تأثیر مثبت داشته باشد. مثلاً اگر رتبه داوطلب کنکور به گونه‌ای بود که می‌توانست با آن نمره در یک رشته و دانشگاه مناسب قبول شود، تأثیر قطعی باعث نشود نمره کنکور بدتر شود.
عضو دیدبان عدالت و شفافیت ادامه می‌دهد: متأسفانه روشی که در حال‌ حاضر پیش گرفته شده اعتراضاتی در پی داشته، بنابراین نیاز است تا در این مورد تجدیدنظر شود.
وی با ابراز اینکه کارشناسان یکی از دلایل افت تحصیلی دانش‌آموزان را عدم جذابیت در متون درسی می‌دانند می‌گوید: کتب درسی ما باید اصلاح شوند. درواقع باید در عین توجه و حفظ اعتقادات و چارچوب‌های کشور، مسائل و موضوعات را به‌روز کنیم و با پیشرفت فناوری پیش‌ برویم‌ تا برای داوطلبان جذاب باشد، زیرا اکنون بیشتر اعتراض دانش‌آموزان نسبت به کتاب‌های درسی مربوط به قدیمی بودن متون و تصاویر آن‌هاست.
*زهرا حامدی