سپهرغرب، گروه فرهنگی - زهره پوروهابی :

در میان خطوط مختلف اسلامی خط ثلث جایگاهی ممتاز و منحصربه‌فرد دارد. این خط با ساختار کشیده قوس‌های پرصلابت، ترکیب‌های متوازن و ریتمی باشکوه، بیش از هر خط دیگری با فضاهای آیینی، معماری مذهبی و کتابت متون مقدس پیوند خورده است. ثلث، خط نمایش اقتدار، شکوه و معنویت است؛ خطی که نه برای سرعت و سادگی، بلکه برای تأمل، مکث و وقار آفریده شده است. از کتیبه‌های مساجد و محراب‌ها تا سرلوح قرآن‌ها و آثار نفیس هنری، ثلث همواره زبان بصری عظمت و جلال بوده است.

یادگیری و تسلط بر خط ثلث، مستلزم صبر، ممارست طولانی و درک عمیق نسبت به نسبت‌ها، تناسبات و روح حاکم بر حروف است. این خط، بیش از آنکه صرفاً محصول تمرین دست باشد، حاصل تربیت نگاه، انضباط ذهن و پالایش ذوق هنری است. به همین دلیل، بسیاری از استادان خوشنویسی، ثلث را قله‌ای می‌دانند که رسیدن به آن، نه در زمان کوتاه، بلکه در مسیر سال‌ها تجربه، آزمون و خطا و زیست هنری معنا پیدا می‌کند.

از این منظر، خط ثلث را می‌توان نماد بلوغ در خوشنویسی دانست؛ خطی که در آن، هنر به نهایت بیان خود نزدیک می‌شود و خوشنویس، میان مهارت فنی و جهان درونی خویش، به تعادلی دشوار اما ماندگار دست می‌یابد.

در گفت‌وگوی پیش رو، استاد علی سلطانی یکی از مدرسان خط ثلث و اعضای انجمن خوشنویسان همدان، از مسیر شخصی خود در خوشنویسی، وضعیت امروز این هنر و ضرورت حمایت‌های جدی‌تر سخن می‌گوید.

*لطفاً در آغاز، خودتان را معرفی بفرمایید و بگویید چگونه وارد حوزه خوشنویسی شدید.

تقریباً از دوران ابتدایی با خوشنویسی درگیر بوده‌ام. پدرم خودشان خوش‌خط بودند و کلاس خوشنویسی داشتند و همین موضوع باعث شد از همان سنین پایین با این هنر آشنا شوم. به‌نوعی استعدادش را داشتم و به‌صورت جدی پیگیری می‌کردم. این مسیر از همان دوران آغاز شد و تا امروز ادامه پیدا کرده. هم‌اکنون دارای درجه استادی خط ثلث از انجمن خوشنویسان ایران هستم و همچنین درجه دو هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را دریافت کرده‌ام. در خط نستعلیق نزد استاد احمد تیموری شاگردی کردم و در خط ثلث محضر استاد علی ایرانی بودم، ایشان استاد اصلی بنده در خط ثلث هستند. از محضر برخی اساتید دیگر نیز بهره برده‌ام، اما تمرکز اصلی آموزش من در خط ثلث، است.

*چرا خط ثلث را به‌عنوان خط محوری انتخاب کردید؟

خط ثلث ویژگی‌های بصری و گرافیکی خاصی دارد و از نظر ساختار، فضای متفاوتی نسبت به برخی خطوط دیگر ایجاد می‌کند. در غرب کشور، به‌ویژه در شهر ما، این خط کمتر کار شده هم به‌دلیل دشواری‌های فنی و هم به‌خاطر فضای خاصی که دارد. از طرف دیگر، علاقه شخصی من به این خط بسیار تأثیرگذار بود. احساس می‌کردم در حوزه آموزش و تولید اثر در خط ثلث، یک نوع کمبود وجود دارد و تلاش کردم تا حدی این خلأ را جبران کنم.

*در حال حاضر که از اساتید انجمن خوشنویسان همدان هستید، وضعیت کلی خوشنویسی و فعالیت انجمن را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اگر بخواهیم واقع‌بینانه نگاه کنیم، خوشنویسی در سال‌های اخیر بخشی از کاربردهای سنتی خود را از دست داده، پیش از این، خوشنویسی کاربردهای گسترده‌ای داشت از تابلو‌نویسی و پرده‌نویسی گرفته تا بسیاری از نیازهای روزمره، اما با گسترش صنعت چاپ، پرینتر و ابزارهای دیجیتال، این کاربردها کاهش یافته و خوشنویسی بیشتر به یک هنر تخصصی تبدیل شده است.

مدتی این هنر رونق بیشتری داشت، اما بعد با نوعی رکود مواجه شد. خوشبختانه در حال حاضر نشانه‌هایی از بهبود دیده می‌شود. یکی از اقدامات مثبت، ورود خوشنویسی به حوزه آموزش و پرورش است تا از سنین پایین‌تر، آشنایی کودکان و نوجوانان با این هنر افزایش یابد. با این حال، به‌دلیل ماهیت انتزاعی خوشنویسی، همچنان این نگرانی وجود دارد که در صورت بی‌توجهی، این هنر دچار افول شود.

*با توجه به فضای پرسرعت و دیجیتال امروز، آینده خوشنویسی را چگونه می‌بینید؟ در این مسیر، نقش هنرمندان و نقش دولت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به‌نظر من، هنرمندان تا حد زیادی وظیفه خود را انجام داده‌اند؛ یاد گرفته‌اند، آموزش داده‌اند و تلاش کرده‌اند این هنر را زنده نگه دارند، اما ادامه مسیر بدون حمایت نهادی ممکن نیست. این موضوع باید از سوی دولت و حاکمیت پیگیری شود.

در بسیاری از کشورهای عربی، سرمایه‌گذاری جدی روی خوشنویسی انجام می‌شود، جشنواره‌های معتبر با جوایز بالا برگزار می‌کنند و همین امر جذب هنرمندان و تولید آثار فاخر را در پی دارد. متأسفانه در کشور ما، هنر اغلب در حاشیه است. اگر هم مورد توجه قرار می‌گیرد، بیشتر در قالب‌های مذهبی یا مناسبتی است و از نگاه صرفاً هنری کمتر حمایت می‌شود، در حالی که خوشنویسی ظرفیت‌های گسترده‌ای دارد که می‌توان از آن بهره‌برداری فرهنگی و هنری کرد.

*خود شما در این سال‌ها چه فعالیت‌هایی داشته‌اید؟

در جشنواره‌های ملی و بین‌المللی شرکت و رتبه‌هایی نیز کسب کرده‌ام. ارتباط من با خوشنویسان داخلی و خارجی، چه به‌صورت حضوری و چه برخط، برقرار است. در کنار تدریس، همچنان در حال یادگیری و اجرای کارهای خاص و تخصصی هستم. بنده حدود هشت سال است که در انجمن خوشنویسان همدان تدریس می‌کنم. علاوه بر کلاس‌های حضوری، به‌صورت برخط هم با هنرجویانی از شهرهای دیگر در ارتباط هستم. طبیعتاً آموزش حضوری تأثیرگذاری بیشتری دارد و ارتباط مستقیم استاد و هنرجو کیفیت بالاتری ایجاد می‌کند، اما آموزش مجازی هم در صورت اجرای درست و منظم، می‌تواند مؤثر باشد. خوشبختانه برخی از این هنرجویان پیشرفت‌های قابل توجهی داشته‌اند؛ البته کیفیت ناپایدار اینترنت در کشور را نیز باید در نظر داشت، اما درمجموع این ظرفیت قابل استفاده است.

* یک خوشنویس چه زمانی به درجه حرفه‌ای یا اصطلاحاً «درجه یک» می‌رسد، آیا می‌توان زمان مشخصی برای آن تعیین کرد؟

پرسش بسیار پیچیده‌ای است و به‌نظر من اصلاً نمی‌شود درباره آن به‌صورت دقیق صحبت کرد. ما خوشنویسانی داریم که یک مرحله یا سطح مشخص از خوشنویسی را در 10 سال طی می‌کنند، در حالی که فرد دیگری همان مسیر را شاید در دو سال طی کند. این تفاوت‌ها باعث می‌شود که نتوان یک بازه زمانی مشخص یا حتی یک میانگین قابل اتکا برای این مسیر تعریف کرد.

با این حال، اگر خوشنویسی بخواهد به سطح عالی برسد؛ یعنی به جایی که کارش واقعاً پخته، جا افتاده و قابل ارائه باشد، ناچار است زمان زیادی را صرف کند. خود من حدود 30 سال است که خوشنویسی کار می‌کنم که زمان کمی نیست؛ البته در این سال‌ها، خوشنویسی تنها شغل من نبوده و در کنار آن فعالیت‌های دیگری هم داشته‌ام. به‌نظر من، بهترین حالت این است که هنرمند در کنار هنر خود، یک شغل دیگر هم داشته باشد و خوشنویسی را با تمرکز و استمرار ادامه دهد.

*آیا می‌توان گفت هرچه جایگاه خوشنویس بالاتر باشد، امکان درآمدزایی هم بیشتر می‌شود؟

معمولاً همین‌طور است. هرچه سطح هنرمند بالاتر باشد، امکان درآمدزایی هم افزایش می‌یابد، اما باید واقع‌بین بود. بسیاری از خوشنویسانی که در سطوح عالی، ممتاز یا حتی فوق‌ممتاز فعالیت می‌کنند، الزاماً درآمد ریالی قابل‌توجهی از این هنر ندارند. خوشنویسی بیش از آنکه یک شغل فوری و اقتصادی باشد، یک مسیر هنری بلندمدت است.

*اگر بخواهیم روند خلق یک اثر خوشنویسی را از صفر تا صد بررسی کنیم، یک خطاط چه مراحلی را طی می‌کند؟

برای رسیدن به نقطه‌ای که هنرمند بتواند یک اثر قابل ارائه خلق کند، ابتدا باید به یک بلوغ خطی برسد. این بلوغ فقط با تمرین مستمر به‌دست می‌آید. ممکن است دو سال طول بکشد یا حتی 30 سال تمرین مداوم داشته باشد تا خطاط به مرحله‌ای برسد که بتواند یک کار خوب ارائه دهد.

وقتی هنرمند به این مرحله رسید و تصمیم گرفت اثری را خلق کند، تازه یک فرآیند جدید آغاز می‌شود. او باید فکر کند، ایده‌پردازی انجام دهد، اتود بزند و ترکیب‌بندی را مشخص کند. سپس نوبت به انتخاب ابزار می‌رسد؛ از قلم و مرکب مناسب گرفته تا کاغذی که با روح اثر هماهنگ باشد. بعد از نوشتن اثر، مراحل دیگری مانند پرس کردن، پرداخت نهایی و اصلاح کار انجام می‌شود تا اثر به آن فضای زیباشناختی مطلوب برسد. همه این مراحل، بخشی از مسیر خلق یک اثر خوشنویسی هستند.

*آیا در کنار مهارت فنی، الهام گرفتن از هنرها یا فضاهای دیگر هم در خلق اثر نقش دارد؟

قطعاً همین‌طور است. البته باید توجه داشت که خوشنویسی نسبت به هنرهایی مانند نقاشی، موسیقی یا عکاسی، فضای انتزاعی‌تری دارد؛ چراکه خوشنویسی با کلمه و معنا سر و کار دارد وقتی خوشنویس با یک کلمه، یک شعر یا یک روایت مواجه می‌شود، تلاش می‌کند آن را به بهترین شکل ممکن بنویسد.

الهام گرفتن در خوشنویسی بیشتر از فضای معنایی کلمات اتفاق می‌افتد. برای مثال، اگر واژه‌ای بار معنایی بزرگ‌تری دارد، می‌توان آن را درشت‌تر نوشت یا با تأکید بصری بیشتری نمایش داد تا معنا بهتر منتقل شود. برخلاف نقاشی یا موسیقی که ابزارهای متنوع‌تری برای القای مفهوم دارند، در خوشنویسی همه‌چیز در خدمت نوشتن و فرم حروف قرار می‌گیرد.

*نوشتن روی کاغذ با نوشتن روی سطوحی مانند کاشی چه تفاوت‌هایی دارد؟

قطعاً این دو فضا کاملاً متفاوت هستند. نوشتن روی کاشی، به‌ویژه در مساجد و حسینیه‌ها که سال‌هاست خطاطی به‌عنوان پیشانی این بناها حضور دارد، اقتضائات خاص خود را دارد. در کاشی‌کاری و معماری، بیشترین استفاده از خطوط تزئینی، به‌خصوص خط ثلث است. این خط به‌دلیل ویژگی‌های بصری و شکوه خاص خود، در معماری اسلامی کاربرد گسترده‌ای دارد و گاهی در کنار خطوطی مانند کوفی به‌کار می‌رود.

خود من هم در این حوزه تجربه‌هایی داشته‌ام و در برخی مساجد و بناها کار کرده‌ام. البته سفارش‌های من در این زمینه محدود بوده و تمرکز اصلی فعالیت‌هایم بیشتر روی کاغذ است آن هم کاغذهای دست‌ساز و مهره‌خورده که ماندگاری بسیار بالایی دارند. این آثار معمولاً به‌عنوان کارهای ماندگار شناخته می‌شوند.

*در مورد کاغذهای دست‌ساز آیا خود خوشنویس آن‌ها را تولید می‌کند؟

تولید کاغذ دست‌ساز یک کار کاملاً تخصصی است و به دانش، تجهیزات و آموزش خاصی نیاز دارد، همه خوشنویسان امکان انجام این کار را ندارند؛ البته برخی از خوشنویسان خودشان در این حوزه فعال هستند، اما بیشتر کاغذهای حرفه‌ای توسط تولیدکنندگان متخصص، چه در داخل ایران و چه در کشورهای دیگر، ساخته می‌شود و ما آن‌ها را تهیه و استفاده می‌کنیم. این کاغذها معمولاً از الیاف کاملاً طبیعی و ارگانیک تولید می‌شوند؛ مثل خمیر پارچه یا مواد فاقد اسید. سپس به روش سنتی آهار داده می‌شوند، با موادی مانند نشاسته یا سفیده تخم‌مرغ، تا سطح کاغذ صیقلی‌تر شود. بعد از آن، مهره‌کشی و پرس انجام می‌شود تا خوشنویس بتواند روان‌تر روی کاغذ بنویسد و حتی در صورت نیاز، اصلاحات لازم را انجام دهد. طبیعی است که قیمت این نوع کاغذها نسبت به کاغذهای معمولی بالاتر باشد.

* درباره افتخار اخیرتان و اثری که ارائه دادید توضیح بفرمایید.

بنده در طول این سال‌ها در جشنواره‌های ملی و بین‌المللی متعددی شرکت کرده‌ام. در یکی از معتبرترین جشنواره‌های داخلی خوشنویسی که هر دو سال یک‌بار در قزوین برگزار می‌شود، طی دو دوره موفق به کسب رتبه شدم؛ یک‌بار رتبه سوم و یک‌بار رتبه شایسته تقدیر را کسب کردم. در دوره اخیر این جشنواره نیز توانستم رتبه نخست را در رشته خط ثلث عادی به‌دست بیاورم که برای من افتخار بزرگی بود.

*در جشنواره‌های بین‌المللی نیز افتخاراتی داشته‌اید؛ در این باره هم توضیح می‌دهید؟

بله، در جشنواره بین‌المللی «سفیر» عراق نیز یک‌بار موفق به کسب رتبه سوم و یک‌بار شایسته تقدیر شده‌ام.

*در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده، بفرمایید.

فقط می‌خواهم بر این نکته تأکید کنم که هنر خوشنویسی، جدا از موضوع درآمد و معیشت، فضای بسیار مناسبی برای تلطیف روح و آرامش روان دارد. واقعاً پیشنهاد می‌کنم، به‌ویژه در این فضای پرسرعت و پراغتشاش امروز، مردم و علاقه‌مندان هنر از خوشنویسی استفاده کنند. مشق کردن با قلم، آرامش خاصی ایجاد می‌کند و می‌تواند تا حدی به بهبود حال روانی جامعه کمک کند. امیدوارم بتوانیم این هنر را بیش از پیش در جامعه گسترش دهیم.

زهره پوروهابی