عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم با اشاره به ضرورت توسعه گیاهان کم‌آب‌بر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارهای حفظ تولید و پایداری بخش کشاورزی گفت: «کاملینا» به‌عنوان دانه روغنی مقاوم به کم‌آبی، پس از یک دهه تحقیق اکنون به مرحله تولید تجاری رسیده و در بسیاری از استان‌ها کشت می‌شود.
بحران آب و تغییرات اقلیمی طی سال‌های اخیر، الگوی تولید محصولات کشاورزی را در بسیاری از نقاط کشور دستخوش تغییر کرده است. استان‌های غربی ایران ازجمله همدان، کرمانشاه، لرستان و مرکزی که بخش قابل توجهی از اراضی آن‌ها به‌صورت دیم کشت می‌شود، بیش از سایر مناطق تحت تأثیر کاهش بارندگی قرار گرفته‌اند. در چنین شرایطی، پژوهشگران بخش کشاورزی طی سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند محصولاتی را معرفی کنند که علاوه بر نیاز آبی کمتر، از نظر اقتصادی نیز برای کشاورزان سودآور باشند.
یکی از مهم‌ترین این محصولات، «کاملینا» است؛ دانه‌ای روغنی که امروز از آن به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی تنوع‌بخشی به کشت دیم یاد می‌شود. این گیاه علاوه بر مقاومت نسبی در برابر خشکی، امکان قرار گرفتن در تناوب زراعی با گندم و جو را نیز دارد؛ موضوعی که کارشناسان آن را گامی مؤثر برای افزایش پایداری تولید و کاهش آسیب‌های ناشی از تک‌کشتی می‌دانند.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا گفت‌وگویی را با عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
حسین رستمی احمدوندی درباره پیشینه ورود کاملینا به ایران گفت: فعالیت‌های تحقیقاتی ما برروی این محصول از سال 1391 آغاز شد. برای نخستین‌بار آن را در مزارع تحقیقاتی استان کرمانشاه کشت کردیم تا سازگاری گیاه با اقلیم ایران سنجیده شود. نتایج اولیه بسیار موفقیت‌آمیز بود و نشان داد این گیاه حتی در شرایط دیم و بدون آبیاری، قابلیت تولید اقتصادی دارد؛ همین دستاورد، مسیر را برای تکثیر بذر و توسعه تحقیقات هموار کرد.
*از تحقیقات مزرعه‌ای تا معرفی نخستین رقم ایرانی
وی در تشریح روند توسعه این محصول توضیح می‌دهد: پس از موفقیت آزمایش‌های اولیه و با نظارت وزارت جهاد کشاورزی، بذرهای تولیدی در اختیار کشاورزان استان‌های مختلف قرار گرفت تا عملکرد کاملینا در شرایط واقعی مزارع ارزیابی شود. نتایج این آزمون‌های میدانی بسیار امیدوارکننده بود و به معرفی نخستین رقم اصلاح‌شده ایرانی با نام «سهیل» در سال 1396 انجامید.
وی «سهیل» را نقطه عطفی در تاریخ کشت این گیاه در ایران می‌داند؛ چراکه پس از این موفقیت، وزارت جهاد کشاورزی به‌طور رسمی برنامه توسعه کشت کاملینا را در دستور کار قرار داد و زمینه برای ورود این محصول به چرخه تولید تجاری فراهم شد.
این کارشناس کشاورزی افزود: پس از معرفی رقم «سهیل»، برنامه‌های توسعه‌ای کاملینا سرعت گرفت و وزارت جهاد کشاورزی مدیریت گسترش کشت این محصول را بر عهده گرفت. در ادامه، خرید تضمینی برای کاملینا تعریف شد و کارخانه‌های روغن‌کشی نیز وارد چرخه خرید دانه شدند؛ موضوعی که به‌تدریج مسیر توسعه این دانه روغنی را هموار کرد.
رستمی احمدوندی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین دغدغه کشاورز هنگام کشت یک محصول جدید، اطمینان از فروش آن است، گفت: بسیاری از محصولات نوین اگرچه از نظر فنی عملکرد خوبی دارند، اما به‌دلیل نبود بازار، مورد استقبال قرار نمی‌گیرند.
به گفته وی، موفقیت کاملینا نیز بیش از هر چیز به همین موضوع وابسته بود؛ زیرا کشاورز زمانی به سراغ یک محصول تازه می‌رود که مطمئن باشد پس از برداشت، خریدار مشخصی برای آن وجود دارد. امروز این اطمینان تا حد زیادی با خرید تضمینی و حضور کارخانه‌های روغن‌کشی ایجاد شده و همین مسئله به افزایش رغبت کشاورزان برای کشت کاملینا کمک کرده است.
*تنوع‌بخشی به کشاورزی دیم؛ ضرورتی برای عبور از بحران خشکسالی
وی با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین مزیت‌های کاملینا ایجاد تنوع در نظام زراعی کشور است اذعان کرد: پیش از ورود آن، حدود 90 تا 95 درصد اراضی دیم کشور تنها به کشت گندم و جو اختصاص داشت. این وابستگی، تهدیدی جدی برای کشاورزی کشور محسوب می‌شد؛ چراکه هرگونه تنش اقلیمی یا شیوع آفات و بیماری‌ها می‌توانست خسارت گسترده‌ای به تولید وارد کند.
این کارشناس کشاورزی توضیح داد: ورود یک گیاه روغنی به تناوب زراعی، علاوه بر افزایش تنوع تولید، موجب بهبود وضعیت خاک، کاهش فشار آفات و در نهایت افزایش پایداری کشاورزی می‌شود. خوشبختانه کاملینا توانسته بخشی از این خلأ را پر کند و با حمایت وزارت جهاد کشاورزی و معرفی رقم جدید در سال جاری، مسیر توسعه این محصول هموارتر از همیشه شده است.
رستمی احمدوندی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که کاملینا را از بسیاری از محصولات زراعی متمایز می‌کند، مقاومت بالای آن در برابر کم‌آبی است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر اهمیت دوچندانی یافته است. چراکه نسبت به بسیاری از محصولات زراعی به آب کمتری نیاز دارد و در مناطقی که میزان بارندگی برای تولید اقتصادی گندم و جو کافی نیست، همچنان عملکرد قابل قبولی دارد.
وی ادامه داد: البته این به معنای بی‌نیازی کامل گیاه از آب نیست؛ بلکه کاملینا نسبت به سایر محصولات دیم، تحمل بالاتری در برابر تنش خشکی دارد و با بارندگی کمتر نیز می‌تواند برای کشاورز سودآور باشد. همین ویژگی باعث شده تا این محصول در سال‌های اخیر مورد توجه ویژه‌ استان‌هایی قرار گیرد که با کاهش بارندگی و خشک‌سالی‌های متوالی دست‌به‌گریبان‌اند.
وی گفت: استان همدان یکی از این مناطق است که افت منابع آبی، کشاورزانش را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده؛ به همین دلیل توسعه گیاهان کم‌آب‌بر در آن اهمیت ویژه‌ای دارد. بر همین اساس، همدان از نخستین استان‌های پیشگام در آغاز کشت کاملینا بود و نتایج موفقی نیز به‌دست آورد. در کنار همدان، استان‌هایی نظیر لرستان، گلستان و مرکزی نیز از سردمداران توسعه این محصول محسوب می‌شوند.
این پژوهشگر با اشاره به گستردگی مناطق مستعد کشت افزود: امروزه تقریباً در هر منطقه‌ای که امکان کشت دیمِ گندم و جو وجود دارد، کاملینا نیز قابلیت رشد دارد. همین سازگاری سبب شده است تا دامنه توسعه این محصول به شکل چشمگیری در بسیاری از استان‌های کشور گسترش یابد.
*آموزش؛ حلقه مفقوده موفقیت در کشت کاملینا
رستمی احمدوندی مطرح کرد: موفقیت کاملینا تنها به ویژگی‌های ژنتیکی آن وابسته نیست و اجرای صحیح دستورالعمل‌های فنی نیز نقشی تعیین‌کننده دارد. طی پنج تا شش سال گذشته، دستورالعمل‌های فنی شامل زمان مناسب کاشت، نحوه آماده‌سازی زمین و مدیریت مزرعه تهیه و در اختیار کشاورزان قرار گرفته است. افزون بر این، توصیه‌های اختصاصی متناسب با اقلیم هر منطقه ارائه می‌شود تا کشاورزان بتوانند بیشترین عملکرد را از محصول خود به دست آورند.
وی با تأکید بر اینکه انتقال یافته‌های تحقیقاتی به کشاورزان، کلید موفقیت کشت کاملینا در سال‌های آتی است گفت: کشاورزان دیم‌کار به‌دلیل محدودیت گزینه‌های زراعی، همواره به‌دنبال محصولی هستند که در کنار گندم و جو، درآمد پایداری برایشان ایجاد کند و این محصول تاکنون توانسته با کسب این اطمینان، رضایت بسیاری از آنان را جلب کند.
*کشت قراردادی فرصتی برای پایداری کاملینا
وی افزود: استمرار حمایت‌های دولت، توسعه صنایع فرآوری و گسترش آموزش‌های فنی می‌تواند رضایت کنونی کشاورزان را به توسعه گسترده‌تر سطح زیر کشت این محصول در سال‌های آینده تبدیل کند. یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های پیش روی کاملینا، توسعه کشت قراردادی است؛ الگویی که سال‌هاست در بسیاری از کشورهای جهان برای محصولات راهبردی اجرا می‌شود و امنیت بازار را برای تولیدکننده و صنایع فرآوری به‌طور هم‌زمان تأمین می‌کند.
این پژوهشگر اظهار کرد: زمینه اجرای کشاورزی قراردادی برای کاملینا کاملاً فراهم است؛ این گیاه از خانواده کلزا بوده و از نظر فرآوری نیز شباهت زیادی به آن دارد. همان سازوکاری که امروز برای خرید و فرآوری کلزا وجود دارد، می‌تواند برای کاملینا نیز مورد استفاده قرار گیرد.
رستمی احمدوندی ابراز کرد: البته چالش‌هایی نیز بر سر این مسیر وجود دارد. اراضی دیم معمولاً کوچک‌تر و پراکنده‌تر از زمین‌های آبی‌اند و یکپارچگی کمتری دارند؛ موضوعی که اجرای قراردادهای گسترده را تا حدودی دشوار می‌کند. اما این مسئله غیرقابل حل نیست. اگر شرکت‌های واسطه، تعاونی‌های تولید و تشکل‌های کشاورزی نقش فعال‌تری میان کشاورزان و کارخانه‌های روغن‌کشی ایفا کنند، کشت قراردادی کاملینا می‌تواند با موفقیت در سطح وسیع اجرا شود.
*خرید تضمینی؛ پشتوانه‌ای برای اطمینان کشاورزان
وی اذعان کرد: در حال حاضر محصول کشاورزان از طریق شبکه تعاون روستایی خریداری و سپس در اختیار کارخانه‌های روغن‌کشی قرار می‌گیرد؛ بنابراین کشاورز دغدغه‌ای برای یافتن خریدار ندارد و می‌تواند با اطمینان بیشتری به کشت این محصول بپردازد. وجود چنین سازوکاری باعث شده کاملینا از مرحله یک محصول صرفاً تحقیقاتی عبور کند و به محصولی اقتصادی و قابل اتکا برای کشاورزان تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: قیمت تضمینی امسال 95 هزار تومان برای هر کیلوگرم تعیین شده است. این نرخ تا حدودی هزینه‌های تولید را پوشش می‌دهد و توانسته رضایت بخش قابل توجهی از کشاورزان را جلب کند؛ اما با توجه به افزایش هزینه‌های تولید، لازم است قیمت خرید تضمینی در سال‌های آینده متناسب با شرایط اقتصادی اصلاح شود.
این کارشناس کشاورزی در این باره گفت: انتظار ما این بود که نرخ خرید کمی بیشتر باشد، اما همین قیمت نیز انگیزه مناسبی برای کشاورزان ایجاد کرده است. البته برای حفظ روند توسعه کشت، ضروری است در سال‌های آینده افزایش منطقی قیمت‌ها متناسب با هزینه‌های تولید در نظر گرفته شود.
*عملکرد اقتصادی قابل قبول در اراضی دیم
رستمی احمدوندی گفت: میزان برداشت کاملینا به شرایط اقلیمی، بارندگی و نحوه مدیریت مزرعه بستگی دارد و نمی‌توان عدد ثابتی برای همه مناطق کشور اعلام کرد. با این حال، به‌طور متوسط می‌توان برداشت حدود یک تا یک و نیم تن در هر هکتار را انتظار داشت؛ در مناطقی نیز که بارندگی مناسب‌تر است و توصیه‌های فنی به خوبی رعایت می‌شود، عملکرد بالاتری قابل دستیابی خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: آنچه اهمیت دارد، سود اقتصادی حاصل از این محصول است؛ زیرا حتی در شرایط بارندگی کمتر نیز کاملینا می‌تواند درآمد قابل قبولی برای کشاورزان دیم‌کار ایجاد کند.
*هدف‌گذاری برای توسعه تا 500 هزار هکتار
وی با بیان اینکه در حال حاضر حدود 30 هزار هکتار از اراضی کشور زیر کشت کاملینا قرار دارد و این رقم نسبت به سال‌های ابتدایی رشد قابل توجهی داشته گفت: با توجه به ظرفیت‌های موجود، امید می‌رود طی سال‌های آینده سطح زیر کشت این محصول به دست‌کم 500 هزار هکتار برسد. تحقق این هدف نیازمند تداوم حمایت‌های وزارت جهاد کشاورزی، توسعه آموزش‌های ترویجی، تقویت صنایع فرآوری و مشارکت بیشتر بخش خصوصی است.
این پژوهشگر توسعه کاملینا را فراتر از معرفی یک محصول جدید دانست و با بیان اینکه بخشی از راهبرد کشاورزی حفاظتی کشور است راهبردی که کشاورزی ایران برای مقابله با تغییرات اقلیمی به آن نیاز دارد ادامه داد: ورود گیاهانی مانند کاملینا، علاوه بر ایجاد درآمد برای کشاورزان، به حفظ منابع خاک، بهبود تناوب زراعی و افزایش پایداری تولید نیز کمک می‌کند.
رستمی احمدوندی مطرح کرد: مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها، وزارت جهاد کشاورزی و بخش خصوصی باید همکاری خود را برای معرفی محصولات جدید و سازگار با شرایط اقلیمی کشور گسترش دهند تا کشاورزی ایران بتواند در برابر بحران کم‌آبی و تغییرات اقلیمی مقاوم‌تر شود.

طاهره ترابی مهوش