بستههای فاخر صنایع دستی؛ فرصتی برای معرفی هویت فرهنگی همدان
سپهرغرب، گروه- شهره کرمی: رئیس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین با اشاره به اینکه تولید بستههای فاخر صنایع دستی میتواند ابزاری مؤثر برای معرفی هویت فرهنگی استان همدان در مراسمهای رسمی، اجلاسها و رویدادهای ملی و بینالمللی باشد گفت: شرکت تعاونی هنرمندان سفال و سرامیک لالجین در حال طراحی و آمادهسازی بستهبندیهای شکیل با ترکیبی از سفال، چوب و شیشه است که بخش قابل توجهی از این طرحها وارد مرحله اجرا شده و نتایج آن از سال آینده بهصورت ملموس قابل مشاهده خواهد بود.
در شرایطی که بستههای هدیه فاخر و محصولات صنایع دستی، در بسیاری از استانها به بخش ثابت مراسمهای رسمی، اجلاسها و دیدارهای دیپلماتیک تبدیل شدهاند، سهم صنایع دستی همدان از این جریان همچنان محدود است. این مسئله نه بهدلیل ضعف تولید یا کمبود هنرمند، بلکه بیش از هر چیز ناشی از نبود برنامهریزی منسجم، ضعف در بستهبندی و معرفی حرفهای و کمتوجهی به زنجیره ارزش صنایع دستی است. لالجین، بهعنوان کوچکترین شهر جهانی صنایع دستی ایران با صدها کارگاه فعال، نمونهای روشن از این شکاف میان «ظرفیت واقعی» و «حضور مؤثر در عرصه رسمی» محسوب میشود.
در سالهای اخیر، با شکلگیری حرکتهای جمعی و مردمی ازجمله ایجاد تعاونیهای تخصصی، تلاش شده این فاصله کاهش یابد و صنایع دستی همدان از تولید صرف به مرحله عرضه هدفمند و هویتمحور برسد؛ مسیری که در صورت حمایت نهادی، میتواند به معرفی شایسته این میراث فرهنگی در سطح ملی و فراملی منجر شود.
با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص با مهدی کشوریدلاور، رئیس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید:
*چرا برخی صنایعدستی ایران، در سطح ملی و جهانی بهتر دیده شدهاند؟ این دیدهشدن تابع کیفیت محصول است یا مدیریت و روایتسازی؟
نوع مصرف، زیرساختها، نوع تولید، شرایط اداری هر استان، دسترسی به بازار، حملونقل و سطح حمایت و نگرش در هر منطقه بسیار مهم است.
دیده شدن محصول علاوه بر کیفیت، به تبلیغات، بهروزرسانی تولید، قیمت و بستهبندی نیز بستگی دارد.
*چه عواملی باعث شده صنایعدستی بعضی استانها تبدیل به ویژند ملی شوند؟
سرمایهگذاری در بستهبندی، تأمین مواد اولیه با کیفیت، آموزش و حمایت مسئولان در این راستا بسیار مؤثر است. بیش از یک هزار و 300 کارگاه با حفظ اصالت در لالجین وجود دارد که صنایع دستی این شهرستان را به بسیاری از شهرها و حتی کشورها صادر میکنند؛ اما با حمایت بیشتر و واقعی از خلاقیت جوانان میتوان به افزودن زنجیره ارزش در این شهرستان کمک کرد.
*آیا نظریه طراحی روز در حوزه سفال مورد توجه قرار گرفته است؟
در لالجین در سالهای گذشته با تلاشهای وافر بهصورت تجربه و آزمون و خطا بسیاری از کارها پیش رفته، حال با توجه به نیاز روز مسلماً ورود شرکتهای خلاق و دانشبنیان میتواند در رشد و گسترش بهخصوص طراحی و کیفیت نقش بسزایی داشته باشد.
شرکت تعاونی هنرمندان سفال و سرامیک، در سال 1404 با توجه به نیازها و لزوم رشد و توسعه لالجین افتتاح شده و در حال ورود به این مسائل است و کارگاههای جدید با تفکرات نو در حال تولید هستند، اگر مسئولان استان و کشور از این تعاونی نوپا حمایت ویژه داشته باشند، شاهد نتایج خوبی در منطقه خواهیم بود.
* در دیگر استانهای کشور و بسیاری از کشورها، برای مراسمهای رسمی، بستهها و جعبههای هدیهای طراحی میشود که در آن نمونههایی از صنایع دستی شاخص آن منطقه را قرار میدهند. چرا در همدان با وجود داشتن سفال و سرامیک لالجین از این ظرفیت برای مراسمها بهره نمیبرند؟
ما در همین راستا اقداماتی انجام دادهایم. در قالب شرکت تعاونی هنرمندان سفال و سرامیک، طراحی و تولید انواع بستههای هدیه شامل بستههای مخملی، چوبی و کارتنی مخصوص را آغاز کردهایم که بسیار شکیل و حرفهای طراحی شده و قابلیت استفاده در مراسمهای رسمی، اداری و حتی بینالمللی را دارند. در این مسیر، در چندین نمایشگاه، ازجمله هشت نمایشگاه در تهران و سایر استانها، حضور فعال داشتهایم و تجربیات خوبی هم کسب شده است.
با این حال، متولی اصلی این حوزه، یعنی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان، باید بهصورت جدیتر وارد عمل شود و پاسخگوی وضعیت موجود باشد. در هر زنجیرهای، تولیدکننده، توزیعکننده و نهاد مسئول توسعه و برندینگ وجود دارد. نقش آن نهاد، معرفی، تبلیغ، ویژندسازی و ایجاد بازار پایدار است؛ موضوعی که در استان همدان هنوز بهصورت ساختاریافته اتفاق نیفتاده است.
البته با وجود نوپا بودن مجموعه شرکت تعاونی هنرمندان سفال و سرامیک، فعالیتها بهصورت مستمر و حتی در روزهای تعطیل در حال انجام است.
این تعاونی در سال جاری، با حضور معاون محترم وزیر بهصورت رسمی افتتاح شد. از زمان تأسیس تاکنون، جلسات متعددی با شرکتها و مجموعههای مختلف برگزار کردهایم تا بتوانیم صنایع دستی، بهویژه سفال و سرامیک، را در قالب بستههای هدیه فاخر و با بستهبندی شکیل و حرفهای ارائه دهیم.
این فرآیند هماکنون در مرحله اجرا قرار دارد و بخشی از آن نیز عملیاتی شده است. نتایج این اقدامات سال آینده خود را نشان خواهد داد.
*اقدامات انجامشده از سوی تعاونی هنرمندان در این زمینه دقیقاً شامل چه مواردی بوده است؟
ما با شرکتهای دانشبنیان، شرکتهای بستهبندی، تأمینکنندگان مواد اولیه و مجموعههای تخصصی، جلسات متعددی برگزار کردهایم تا بتوانیم صنایع دستی را در قالب بستههای هدیه فاخر وارد بازار رسمی و اداری کنیم.
در همین راستا، بستهبندیهایی با ترکیب سفال و چوب، سفال و شیشه و حتی بستهبندیهای شیشهای طراحی شده که شامل آثار مصرفی، تزئینی و دکوراتیو هستند و با برچسب، هویت بصری و توضیحات کاربردی آنها ارائه میشوند.
همزمان، آموزشهای گروهی و خدمات طراحی بستهبندی و توسعه محصول به هنرمندان نیز توسط تعاونی ارائه میشود.
*با توجه به جایگاه لالجین در کشور، این ظرفیت تا چه اندازه قابل مقایسه با شهرهایی مانند اصفهان یا یزد است؟
لالجین، بهعنوان سفال ایران، شرایطی کاملاً منحصربهفرد دارد. برای مثال، در حالی که شهرهایی مانند میبد یا یزد نهایتاً 20 تا 30 کارگاه فعال دارند، در لالجین بیش از یک هزار و 300 کارگاه سفال و سرامیک فعال است.
لالجین کوچکترین شهر جهانی صنایع دستی در میان 13 شهر جهانی ثبتشده ایران است؛ اما متأسفانه از نظر زیرساخت اداری، حمایتهای سازمانی و امکانات نمایشگاهی، وضعیت مطلوبی ندارد در حالی که دیگر استانها همچون اصفهان زیرساختهای مطلوب دارند و در سطح بینالمللی نمایشگاه برگزار میکنند.
نمایشگاههایی که در استان همدان برگزار میشود، نه در سطح بینالمللی، بلکه حتی در سطح استانی نیز گاه کیفیت لازم را نداشته و بسیاری از هنرمندان با نارضایتی این نمایشگاهها را ترک میکنند. پیگیری این مسائل بر عهده مسئولان استانی و بهویژه اداره میراث فرهنگی است که به بهبود این وضعیت کمک خواهد کرد.
*مشکل اصلی در ساختار اداری و حمایتی لالجین را چه میدانید؟
لالجین با وجود جایگاه جهانی، فاقد استقرار کامل ادارات تخصصی است و همچنان بهعنوان بخشی از شهرستان بهار اداره میشود و دسترسی تولیدکنندگان به ساختار اداری، بسیار محدود و ضعیف است.
نمایندگی میراث فرهنگی در لالجین وجود دارد، اما این کافی نیست. لالجین نیازمند ارتقای ساختار اداری و استقرار کامل نهادهای مرتبط است تا بتواند پاسخگوی حجم بالای تولید و ظرفیت جهانی خود باشد.
*آیا بستههای طراحیشده توسط تعاونی میتواند در آینده نزدیک در مراسمهای رسمی و بینالمللی مورد استفاده قرار گیرد؟
بله. این بستهها قابلیت استفاده در مراسمهای رسمی، دیدارهای بینالمللی و حتی هدایای دیپلماتیک را دارند و میتوانند بهعنوان هدیهای فاخر، هویت فرهنگی و هنری استان همدان را معرفی کنند.
در حال حاضر، تعاونی هنرمندان سفال و سرامیک این توانایی را دارد که تأمینکننده هدایای فاخر صنایع دستی برای ادارات، استانداریها و مجموعههای رسمی در سطح استان و حتی کشور باشد؛ آن هم با قیمت مناسب و بستهبندی شکیل. پیشنهادهای لازم نیز به دستگاههای مختلف داده شده است.
صنایع دستی همدان، بهویژه سفال و سرامیک لالجین، ظرفیتی جهانی است که با برنامهریزی، هماهنگی اداری و حمایت ساختاری میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای معرفی هویت فرهنگی استان در سطح ملی و بینالمللی تبدیل شود.
*مطالبهای برای دیدهشدن یک ظرفیت جهانی
سفال و سرامیک لالجین، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از مرحله «شناخت نمادین» و ورود به میدان «تصمیمگیری عملی» است. ثبت جهانی، عنوانها و ظرفیتهای اعلامشده، زمانی معنا پیدا میکنند که در سیاستگذاریها، برنامههای اجرایی و رفتار نهادی دستگاههای مسئول نمود عینی داشته باشند. استفاده از صنایع دستی بومی در بستههای هدیه رسمی، مراسمهای استانی و رویدادهای ملی و هدایایی فرهنگی به سفیران دیگر کشورها که به همدان سفر میکنند، اقدامی ساده اما اثرگذار است که میتواند هم به معرفی هویت فرهنگی همدان کمک و هم چرخه تولید و اشتغال هنرمندان را تقویت کند.
واقعیت آن است که امروز بخش مهمی از بار توسعه صنایع دستی بر دوش هنرمندان و تشکلهای مردمی افتاده؛ مجموعههایی که با حداقل امکانات، اما با حداکثر انگیزه، در حال ایجاد زنجیرهای از تولید، بستهبندی و عرضه هستند. این تلاشها، هرچند ارزشمند، اما بدون همراهی نهادهای اجرایی، به نتیجه مطلوب نخواهند رسید. انتظار میرود دستگاههای متولی، بهجای نگاه مقطعی و مناسبتی، صنایع دستی را بهعنوان بخشی از سیاست فرهنگی و اقتصادی استان به رسمیت بشناسند.
لالجین بهعنوان کوچکترین شهر جهانی صنایع دستی ایران، شایسته زیرساختهایی متناسب با این عنوان است؛ از حمایت در حوزه معرفی و بازارسازی گرفته تا تصمیمهای اجرایی که راه را برای حضور پررنگتر تولیدات بومی در عرصه رسمی هموار کند. مطالبه امروز فعالان این حوزه، نه امتیاز ویژه، بلکه دیدهشدن، اعتماد و بهکارگیری ظرفیتی است که سالهاست وجود دارد، اما کمتر از آن استفاده شده. اگر این فرصت بهدرستی مدیریت شود، صنایع دستی همدان میتواند از حاشیه به متن بازگردد؛ مسیری که آغاز آن، نیازمند اراده و اقدام مسئولان است.
