بزرگترین آسیب ساختاری، نادیده گرفتن پسماند و اقتصاد چرخشی، راه نجات
پسماندها و زبالهها یکی از چالشهای کلیدی محیط زیست در دنیای امروز هستند که ایجاد این چالش ناشی از افزایش جمعیت و سبک زندگی مصرفگرایانه است؛ این مواد دورریختنی که شامل زبالههای خانگی، صنعتی و پزشکی میشوند، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و منابع طبیعی محسوب میشوند. از طرفی مدیریت پسماند پیچیده بوده و مستلزم تفکیک دقیق انواع مواد (بازیافتی، خطرناک و غیر خطرناک) است.
بااینحال، ریشه اصلی تولید این حجم عظیم زباله، رفتار مصرفکننده است؛ هر فرد با هر خرید و مصرف روزانه، مستقیماً در چرخه تولید پسماند نقش دارد. ازاینرو، رویکرد مؤثر به این معضل نیازمند تغییر فرهنگی است. ارتقای آگاهی عمومی و ترغیب شهروندان به کاهش مصرف، استفاده مجدد و مشارکت فعال در فرآیندهای بازیافت، اصلیترین راهکار برای کاهش اثرات مخرب زباله بر اکوسیستم و تضمین آیندهای پایدار است.
حال با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص ابتدا با اقدس خداکرمی معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان و سپس با الهه پهلوان، دارای مدرک دکتری در رشته مدیریت محیط زیست، گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
* سرانه زباله شهروند همدانی در یک شبانهروز، 760 گرم است
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان به تشریح وضعیت مدیریت زباله در شهر همدان پرداخت و اظهار کرد: میزان تولید پسماند در شهر همدان طی یک شبانهروز بهطور میانگین، 420 تُن است. البته این میزان تابعی از فصول است؛ بهطوری که در ماهی مانند اسفند بهدلیل خانهتکانیها و خریدهای شب عید، این میزان تا 600 تُن در روز نیز افزایش مییابد.
اقدس خداکرمی تصریح کرد: سرانه تولید زباله برای هر شهروند همدانی در یک شبانهروز، حدود 760 گرم برآورد میشود.
* جمعآوری زباله در شهر همدان هفت روز هفته و بدون تعطیلی، انجام میشود
وی با بیان اینکه جمعآوری زباله در شهر همدان هفت روز هفته و بدون تعطیلی انجام میشود، گفت: زبالههای منازل یکبار و خیابانهای اصلی تا سه بار در روز جمعآوری میشوند.
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان درخصوص سطلهای فلزی مکانیزه که در شهر نصب شدهاند نیز اظهار کرد: هدف اصلی از نصب این سطلها، جلوگیری از تماس مستقیم دست کارگر با زباله و جلوگیری از دسترسی جوندگان به آنها بود.
وی از هزینههای مضاعف نگهداری این سطلها بهدلیل بدرفتاری و تخریب توسط زبالهگردها نیز انتقاد کرد و ادامه داد: با آنکه همواره تأکید میشود که افراد زباله خود را ساعت 8 تا 10 شب در این سطلها قرار دهند، اما متأسفانه این مهم توسط شهروندان رعایت نمیشود.
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان افزود: در روزهای اخیر که این سطلها بنا به شرایط امنیتی جمعآوری شده بودند، شاهد بودیم که در سطح شهر طی ساعات مختلف مردم زباله خود را در محل آنها قرار میدادند که این مهم را در زمان وجود سطلها نیز شاهدیم؛ افراد در هر ساعت از روز زباله خود را در آنها قرار میدهند که این مهم هزینههای مضاعف به شهرداری تحمیل میکند.
وی تصریح کرد: جمعآوری زباله در شب دارای فلسفه بوده و علاوهبر اینکه زبالههای هر خانواده که در طول روز گرداوریشده را جمع میکند، به شهرداری امکان جمعآوری در ساعات بدون ترافیک را نیز میدهد.
خداکرمی در ادامه به مشکلات تخلیه این مخازن در طول روز پرداخت و گفت: علاوهبر این موارد، قرار دادن زباله در ساعت دلخواه از شبانهروز، موجب خواهد شد تا زبالهگردان سطل را تخلیه و برخی زبالهها را در محل رها کنند که این کار خدمات شهری و رفتوروب ما را چندبرابر میکند و هزینه نگهداری شهر را افزایش خواهد داد.
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه تفکیک زباله در همدان از چند مسیر (روش اصولی) پیگیری میشود، ابراز کرد: ایستگاههای ثابت بازیافت؛ در 10 نقطه شهر ایستگاههای ثابت وجود دارند که شهروندان میتوانند مواد خشک را تحویل داده و در ازای آنها، اقلامی مانند لوازمالتحریر، گل و گیاه یا شویندهها را دریافت کنند.
وی افزود: دیگر مورد نرمافزار بهروب است؛ این سامانه بهعنوان ارتباطی بین شهروندان و شهرداری عمل کرده و امکان درخواست جمعآوری مواد قابل بازیافت از درب منزل را فراهم میکند. این سامانه درحال حاضر حدود 12 هزار و 700 عضو دارد و قابلیت تبدیل زباله تحویلی به کمک برای خیریهها را نیز دارا است؛ همچنین در نرمافزار مذکور این امکان وجود دارد تا افراد هزینه حاصله را به کمیته امداد و یا سایر خیریههای شناختهشده شهر پرداخت کنند.
خدا کرمی تصریح کرد: جمعآوری اداری؛ برای ادارات و مدارس که حجم زیادی کاغذ تولید میکنند، مخازن جداگانه نصب شده و جمعآوری اختصاصی صورت میگیرد.
به اذعان وی، درحال حاضر پسماند شهر همدان در روش دفن مدیریت میشود. محل فعلی دفن که در نزدیکی جاده تهران قرار دارد، ازنظر زیستمحیطی دارای مؤلفههای مورد نظر سازمان محیط زیست (مانند فاصله از آبخوان و محل مناسب کشاورزی) است و عملیات دفن بهصورت بهداشتی (با پوشش خاک و جمعآوری شیرابه) انجام میگیرد که این مکان جزء محلهای درجه یک دفن پسماند کشور است.
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان با بیان اینکه کارخانه پردازش که چندسال پیش احداث شده بود کارآمدی نداشت و اکنون فاز بهروزرسانی و راهاندازی مجدد آن با هدف پردازش زبالهها و جداسازی مواد قابل بازیافت در دستور کار است و فراخوان آن تا هفته آینده انجام خواهد شد، گفت: هدف این است که با افزایش کیفیت مواد بازیافتی (که درصورت تفکیک از مبدأ تمیزتر هستند)، ارزش بازیافت افزایش یافته و هزینههای حملونقل کاهش یابد.
* طرح سطلهای زیرزمینی، راه حلی برای شهرکهای جدید
وی با بیان اینکه یکی از کارهای خوب و آیندهنگرانه انجامشده طراحی و اجرای مخازن زباله زیرزمینی است، عنوان کرد: این مخازن بهصورت مکانیکی در زیر زمین نصب میشوند و شهروندان با باز کردن دریچهای، زباله را داخل آن میریزند؛ در زمان جمعآوری، مخزن بهصورت خودکار بالا میآید و تخلیه میشود.
وی توضیح داد: این طرح ابتدا برای شهرکهای جدید که زیرساختهای اساسی دارند، اجرا میشود؛ در قسمتهای قدیمی شهر بهدلیل وجود لولههای آب، گاز و دیگر موارد، اجرای این سیستم ممکن نیست.
خداکرمی با اشاره به اینکه طرح مذکور بهدلیل عدم دسترسی زبالهگردها و کاهش زبالهگردی بهعنوان یک راهکار نوین مطرح شده است، ابراز کرد: از طرف دیگر، هزینه نگهداری و تعمیرات این مخازن نیز در مقایسه با سطلهای سطحی، کاهش مییابد؛ چراکه از خرابی و تخریب جلوگیری میشود.
* کاهش هزینهها و افزایش کارآیی
وی افزود: با اجرای این سیستم، هزینههای تخلیه و جارو کردن کاهش مییابد، چراکه زبالهها بهطور مداوم و منظم جمع میشوند؛ این امر نیاز به جمعآوری چندینبار در روز را کاهش میدهد.
معاون سازمان مدیریت پسماند شهرداری همدان گفت: درحال حاضر نمونههای اولیه این سطلها در رینگ مرکزی اجرا شده، اما بهدلیل مشکلات فنی، اجرای آنها محدود است؛ اکنون طرح جدیدی با حجم کمتر و عملکرد بهتر در دست اجرا بوده و قرار است در هفتههای آینده اجرا شود.
* تفکیک از مبدأ، اصلیترین راه برای بازیافت موفق
وی در ادامه با بیان اینکه تفکیک از مبدأ از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، تأکید کرد: اگر زبالهها از مبدأ تفکیک نشوند، بازیافت نمیشوند؛ زباله قابل بازیافت که با مواد آلوده مخلوط شود، دیگر قابل استفاده نیست و هزینه زیادی برای تمیز کردن آن مصرف میشود.
خداکرمی تصریح کرد: اگر کاغذی که شهروندان میدهند به روغن، شیرابه و مواد غذایی آلوده شود، دیگر نمیتواند بهعنوان کاغذ بازیافتی مورد استفاده قرار گیرد؛ این امر نه تنها هزینههای بازیافت را افزایش میدهد، بلکه باعث تلف شدن منابع میشود.
وی با اشاره به اینکه سیستم جدیدی که در همدان اجرا شده نرمافزار «بهروب» است که امکان ارتباط مستقیم بین شهروند و شهرداری را فراهم میکند، ابراز کرد: شهروندان میتوانند با یک کلیک، درخواست جمعآوری زباله قابل بازیافت را از درب خانه خود، انجام دهند.
خداکرمی در پایان سخنانش تأکید کرد: کاهش هزینههای نگهداری و مدیریت پسماند، منوط به رعایت ساعات تخلیه زباله و مشارکت فعال شهروندان در طرحهای تفکیک از مبدأ (از طریق نرمافزار بهروب) است.
یک کارشناس محیط زیست نیز با انتقاد شدید از وضعیت کنونی مدیریت پسماند، تأکید کرد: رها شدن زنجیره مسئولیت تولیدکنندگان، آینده محیط زیست کشور را بهشدت تهدید میکند.
به گفته الهه پهلوان یکی از اصلیترین معضلات امروز، نبود سازوکار اجرایی قاطع برای واداشتن شرکتها به پذیرش مسئولیت در قِبال بستهبندی محصولاتی است که تولید میکنند.
وی با اشاره به نمونههای روزمره، توضیح داد: برای مثال یک بسته شکلات 200 گرمی با بستهبندی پلاستیکی چندین سانتیمتری عرضه میشود که پس از مصرف، مستقیماً به زباله تبدیل میشود. شرکتهای تولیدکننده هیچ مسئولیتی در قِبال این پسماند ثانویه تولیدی خود احساس نمیکنند؛ چه در مورد ظروف ماست باشد، چه شیر و یا هر محصول مصرفی دیگر.
این کارشناس محیط زیست با حسرت از گذشته یاد کرد و گفت: در سالهای دورتر مدیریت پسماند بسیار مؤثرتر بود؛ فرهنگ بازگرداندن شیشههای شیر یا نوشابه برای دریافت وجه، یک فرآیند موفق و جاری بود که متأسفانه آن را از دست دادهایم.
پهلوان در ادامه به بررسی ناکارآمدی سیستمهای فعلی بازیافت اشاره کرد و افزود: در سالهای اخیر تلاشهایی برای ایجاد شرکتهایی مشابه «نوماند» برای جمعآوری زباله از شهروندان صورت گرفته است، اما این سیستمها نیز عملاً نتوانستهاند انگیزه کافی برای مشارکت عمومی ایجاد کنند.
وی دلایل عدم استقبال مردم را دو موضوع اصلی دانست و گفت: مبلغی که در ازای تحویل پسماند به شهروندان پرداخت میشود، بسیار ناچیز است و ارزش زمان و هزینه نگهداری پسماند در خانه را ندارد؛ کسی که در آپارتمان زندگی میکند، فضای محدودی برای تفکیک و نگهداری چندروزه پسماند تا رسیدن به حد نصاب مالی و فیزیکی مورد نظر جهت تحویل دارد.
این کارشناس در ادامه اظهار کرد: فرآیند جمعآوری سیار نیز با مشکلات کیفی روبهرو است؛گاهی اوقات نیروهای جمعآوری فاقد آگاهی کافی در زمینه تفکیک هستند. در تجربه شخصی خودم با وجود تفکیک دقیق زبالهها، پسماند شیشهای من درنهایت بهصورت زباله مخلوط محاسبه شد. این عدم شفافیت و تأخیر در اعلام نتایج نهایی در نرمافزار، عملاً انگیزه شهروند محیطزیستدوست را از بین میبرد. اگرچه من این کار را بهخاطر ارزش محیطزیستی انجام میدهم، اما ناچیز بودن پاداش مالی و سختیهای فرآیند، دلیل دفعه اول و آخر مشارکت داشتن در این سیستمها خواهد بود.
پهلوان در ادامه با اشاره به ضعف نهادهای متولی، تصریح کرد: در زمینه فرهنگسازی تفکیک از مبدأ، عملکرد شهرداریهای کشور تاکنون بسیار ضعیف بوده است.
این کارشناس محیط زیست در ادامه تحلیلهای خود بر آسیبهای ساختاری ناشی از مدیریت سنتی پسماند به ویژه در محل دفنها (لندفیلها) تأکید و اظهار کرد: حجم زیاد تولید زباله، سرعت پردازش ما را بسیار پایین آورده است. این امر منجر به ماندگاری طولانیمدت پسماند و تولید شیرابه میشود که مستقیماً آلودگی آبهای زیرزمینی را در پی دارد؛ البته علاوهبر انتشار گازهای گلخانهای.
* ضرورت حرکت به سوی اقتصاد چرخشی
پهلوان یکی از بزرگترین آسیبهای ساختاری واردشده به کشور را عدم شبکهسازی ارزشگذاری پسماند دانست و خواستار تغییر الگو از مدل خطی به اقتصاد چرخشی شد و افزود: به نظر من لندفیلها (محلهای دفن) در مکانیابی، باید در کنار صنایع هدف قرار گیرند؛ ما دستهای از زبالهها را داریم که چارهای جز دفن یا سوزاندن آنها نداریم، اما بخش قابل توجهی از آنها مواد ارزشمندی هستند که میتوانند بهعنوان نهادههای صنعتی مورد استفاده قرار گیرند.
وی ابراز کرد: اگر این مواد ارزشمند در کنار صنایع مرتبط قرار گیرند، ارزش اقتصادی پیدا میکنند؛ برای مثال فرآیند تولید نوشیدنی گازدار، دیاکسید کربن (یخ خشک) تولید میکند که انتقال آن به فواصل دور بهصرفه نیست و اگر محل استخراجش در کنار واحدی باشد که نیاز به سوزاندن گاز برای تولید انرژی دارد، میتوان بهراحتی از این ماده استفاده کرد و همزمان آسیبهای زیستمحیطی را کاهش داد.
* الگوبرداری از حذف پلاستیک در کشورهای پیشرو
این کارشناس محیط زیست در پاسخ به سؤالی درباره تجارب موفق جهانی در مدیریت پسماند، به حذف پلاستیک اشاره کرد و گفت: کشورهایی که در این حوزه موفق بودهاند، درحال اعمال تغییرات قانونی بنیادین برای حذف پلاستیک هستند.
وی در پایان سخنانش با اشاره به اینکه مجلس کشور ما نیز ممنوعیتهایی را برای استفاده از پلاستیک در رستورانها و فروشگاهها وضع کرده که اطلاعی ندارم اجرایی شده یا خیر، ابراز کرد: حل مسئله پلاستیک در گام نخست، تأثیر چشمگیری بر بهبود وضعیت محیط زیست ما خواهد داشت؛ مشابه آنچه در سایر نقاط جهان رخ داده است.
* محلهای دفن زباله کنار صنایع جای بگیرند
در پایان باید گفت؛ تحلیلهای کارشناسی اخیر نشان میدهد که مدیریت پسماند در ایران با یک شکاف ساختاری عمیق روبرو است؛ شکافی که ناشی از عدم شبکهسازی ارزشگذاری بر مواد دورریختنی و پافشاری بر مدل خطی تولید-مصرف-دفع است. کارشناسان محیط زیست همانند دکتر الهه پهلوان، خواهان یک تغییر الگوی اساسی به سوی اقتصاد چرخشی هستند و تأکید میکنند که محلهای دفن زباله (لندفیلها) باید بهجای دورافتادگی، در مجاورت صنایع هدف مستقر شوند تا مواد با ارزش نهفته در پسماند، بهعنوان خوراک صنعتی مورد استفاده قرار گیرند.
از سوی دیگر، گزارشهای شهرداریها همچون همدان، عمق چالشهای اجرایی را آشکار میکند؛ از سرانه 760 گرم زباله روزانه هر شهروند تا مشکلات فرهنگی در رعایت ساعات تخلیه و آسیب به زیرساختهای نوین جمعآوری.
نکته دیگر اینکه طبق گفته این کارشناس محیط زیست، با وجود تلاشهایی چون ایجاد نرمافزارهای بازیافت در دیگر شهرها، انگیزه مشارکت شهروندان بهدلیل ناچیز بودن پاداشهای مالی و سختیهای نگهداری، کاهش یافته است.
کلام آخر آنکه، به نظر میرسد تا زمانی که مسئولیتپذیری تولیدکنندگان در قِبال بستهبندیهای غیر ضروری قانونی و اجرایی و زیرساختها برای تبدیل زباله به نهاده صنعتی فراهم نشود، معضل پسماند همچنان بهعنوان تهدیدی جدی برای منابع آب و خاک کشور، باقی خواهد ماند.
