ثبت «سبک نگارگری بهزاد» توسط افغانستان، بار دیگر مرزهای میراث فرهنگی مشترک در منطقه بزرگ ایران را به چالش کشید. مسئولان وزارت میراث فرهنگی معتقدند این ثبت‌ها مکمل یکدیگرند و براساس کنوانسیون یونسکو، اصل بر «مسئولیت مشترک» است نه «انحصار». این رویکرد، راه را برای الحاق متقابل ایران به پرونده جدید و تقویت همکاری‌های آینده باز می‌گذارد.
«هنر مینیاتور» (نگارگری) در سال 2020 با مشارکت چهار کشور ایران، آذربایجان، ترکیه و ازبکستان به‌صورت پرونده‌ای چندملیتی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد. محتوای این پرونده، هنر مینیاتور را به‌طور کلی دربر می‌گیرد. به‌عبارتی، ثبت ایران، یک ثبت فراگیر و کلی از «هنر نگارگری/مینیاتور» در یک جغرافیای فرهنگی مشترک و با تکیه بر ویژگی‌های عمومی این هنر بوده است.
در اجلاس اخیر در دهلی‌نو نیز «سبک نگارگری مینیاتوری بهزاد» از سوی افغانستان به‌صورت پرونده‌ای تک‌ملیتی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد. این ثبت بر یک سبک خاص از نگارگری، که نام خود را از کمال‌الدین بهزاد گرفته و ریشه در مکتب هرات دارد گرفته شده است.
سبک نگارگری مینیاتوری بهزاد به‌دلیل فنون، نوع استفاده از پرسپکتیو و رنگ‌آمیزی از دیگر کارهای بهزاد متمایز شناخته شده و ثبت افغانستان، یک ثبت جزئی و تخصصی از «مکتب یا سبک هنری خاص» است که به نام یک استاد برجسته و مکتب شناخته‌شده هرات (که اکنون در افغانستان قرار دارد) گره خورده؛ بنابراین، ماهیت این دو ثبت متفاوت است (کلی در برابر یک سبک خاص).
*رنسانس نگارگری ایران با بهزاد
کمال‌الدین بهزاد بزرگترین و تأثیرگذارترین نقاش ایرانی در اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی است که به‌عنوان «سلطان‌الرسامین» (سلطان نقاشان) شهرت دارد.
دوران کاری بهزاد به دو دوره اصلی تقسیم می‌شود که ارتباط مستقیم با ثبت‌های یونسکو دارد. دوره هرات (مکتب هرات): بهزاد فعالیت حرفه‌ای خود را در هرات (افغانستان امروزی) تحت حمایت سلاطین تیموری آغاز کرد. این دوره، اوج بلوغ فکری و هنری او بود که سبک نگارگری از سنت‌های آسیای شرقی فاصله گرفت و به سمت واقع‌گرایی، شور و هیجان درونی شخصیت‌ها و استفاده ماهرانه از طبیعت سوق پیدا کرد. این همان سبکی است که افغانستان اخیراً در یونسکو ثبت کرده است.
دوره تبریز (مکتب تبریز): پس از سقوط تیموریان، بهزاد به دعوت شاه اسماعیل صفوی به تبریز آمد و به‌عنوان رئیس کتابخانه سلطنتی صفوی (بیت‌الرسم) منصوب شد. حضور او در تبریز، نقطه عطفی در شکل‌گیری مکتب نگارگری صفوی محسوب می‌شود و او پایه‌گذار سبک غالب در دربار صفوی شد.
*ویژگی‌های سبکی منحصر به‌فرد
آنچه بهزاد را از استادان پیشین متمایز می‌کند، نوآوری‌های او در بیان احساسات و ترکیب‌بندی است. بیان روان‌شناختی او توانست حالات پیچیده روانی شخصیت‌ها، از خشم و شادی تا وقار و حیرت را به شکلی باورپذیر در چهره‌ها و ژست‌ها به تصویر بکشد.
جزئیات غنی طبیعت: ترکیب‌بندی‌های او پر از جزئیات گیاهی و جانوری است که اغلب با دقت علمی و در عین حال با رنگ‌هایی درخشان و تخیلی ارائه شدند.
ترکیب‌بندی‌های دینامیک: برخلاف ترکیب‌بندی‌های تخت و متقارن گذشته، آثار بهزاد عمق بصری (Perspective) بیشتری دارند و بیننده را به درون صحنه دعوت می‌کنند.
بهزاد شاگردان بسیاری را تربیت کرد که هرکدام مبدع سبک‌های جدیدی شدند. شهرت او در ایران، عثمانی و هند چنان فراگیر بود که سبک او به الگویی برای دیگر مکاتب نگارگری تبدیل شد، که این خود توجیهی بر اهمیت ثبت جهانی آن به‌عنوان یک «سبک» تخصصی است.
*ثبت سبک بهزاد به نام افغانستان، سلب مالکیت از دیگران نیست
به گفته معاون میراث فرهنگی این دو ثبت با یکدیگر تناقضی ندارند، بلکه مکمل یکدیگر هستند. یونسکو بارها عناصر میراث فرهنگی ناملموس را براساس سبک‌ها، مکاتب و زیرمجموعه‌های مختلف حتی در یک منطقه فرهنگی مشترک به ثبت رسانده است. همان‌طور که «ردیف موسیقی سنتی ایرانی» ثبت شده، ثبت یک «سبک خاص» موسیقی در یک کشور همسایه نیز امکان‌پذیر است.
علی دارابی تأکید کرد: میراث ناملموس مرز نمی‌شناسد. طبق کنوانسیون 2003 یونسکو، میراث فرهنگی ناملموس به معنای «سنت‌ها و دانش زنده‌ای» است که توسط جوامع مختلف در طول زمان منتقل می‌شود. هنر نگارگری، یک پدیده فراسرزمینی و فرامرزی در منطقه فرهنگی بزرگ ایران و اشتراک یک افتخار است نه سرقت. این هنر در دوران طلایی خود، ازجمله در مکتب هرات (زادگاه بهزاد)، در بستر یک تمدن واحد و در جغرافیایی که امروز میان چند کشور تقسیم شده، رشد کرده. ثبت یک جزء از این میراث توسط یکی از وارثان، به معنای سلب مالکیت از دیگران نیست، بلکه به رسمیت شناختن نقش آن وارث در حفظ و ترویج آن بخش خاص است.
وی خاطرنشان کرد: بهزاد هنرمندی کلیدی و تأثیرگذار در تاریخ هنر نگارگری ایرانی ـ اسلامی است که در شهر هرات (در افغانستان امروزی) فعالیت می‌کرد. مکتب هرات، یک نقطه عطف تاریخی در تکامل این هنر به‌شمار می‌رود. ثبت این سبک به نام افغانستان، به رسمیت شناختن میراث مکتب هرات و نقش آن در حفظ و تداوم این سنت در آن کشور است. این موضوع به هیچ‌وجه به معنای انکار خاستگاه‌های اولیه نگارگری در ایران یا نادیده گرفتن نقش مکاتب مهم دیگر (مانند تبریز، اصفهان یا شیراز) نیست و ثبت «سبک نگارگری بهزاد» از سوی افغانستان، یک فرصت برای تقویت گفت‌وگوی فرهنگی و همکاری‌های مشترک است. این اقدام نه‌تنها ضربه‌ای به اعتبار پرونده ایران نیست، بلکه اعتبار و غنای کلی «هنر نگارگری» در منطقه را در سطح جهانی افزایش می‌دهد. به‌جای اعتراض باید از این فرصت برای همکاری‌های آینده در زمینه میراث مشترک فرهنگی استفاده کرد.
*ثبت جهانی نگارگری جایگاه تبریز را ارتقا داد
در مقابل این تحولات جهانی، مقامات استانی بر اهمیت ثبت اخیر برای برجسته‌سازی جایگاه تبریز به‌عنوان محل رشد، خلق آثار اصلی و حتی محل دفن بهزاد تأکید کردند.
مدیرکل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی با بیان اینکه این ثبت جهانی، موقعیت تبریز را ارتقا داده و نیازمند سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی است، گفت: بازسازی و تکمیل باغ دوکمال که ارتباط مستقیمی با مکاتب هنری تبریز دارد، به‌طور جدی در دستور کار قرار گرفته و 30 میلیارد ریال اعتبار اولیه برای این منظور اختصاص یافته است.
احمد حمزه‌زاده افزود: براساس گزارش‌های اخیر آذربایجان شرقی در زمره پربازدیدترین مقاصد گردشگری داخلی و خارجی قرار دارد و رتبه هشتم کشور را کسب کرده، در جذب سرمایه‌گذاری گردشگری نیز در میان چهار استان برتر بوده و احداث هتل‌های بین‌المللی در تبریز و کلیبر در دست برنامه‌ریزی است.