عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا با تأکید بر ضرورت احیای جایگاه تاریخی مسجد جامع همدان گفت: مرمت این بنای تاریخی به‌تنهایی کافی نیست و تداوم حیات آن به تقویت پیوند مسجد و بازار، حضور مستمر مردم و توسعه فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی نیاز دارد.
مسجد جامع همدان به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین مساجد این شهر، از جایگاهی تاریخی، مذهبی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار است. این مسجد که در مرکز شهر و در امتداد بازار قرار گرفته، افزون بر کارکرد عبادی، در دوره‌های مختلف تاریخی در تحولات اجتماعی و سیاسی و شکل‌گیری حرکت‌های مردمی نقش داشته و بخشی از هویت شهر همدان را شکل داده است.
قدمت این بنای ارزشمند به قرون اولیه اسلام بازمی‌گردد و بخش‌های مختلف آن در دوره‌های تاریخی گوناگون ساخته یا به بنای اولیه افزوده شده‌اند. برخی قسمت‌ها نیز در گذر زمان از بین رفته و جای خود را به بناها یا بخش‌های دیگری داده‌اند؛ ازاین‌رو، ساختار کنونی مسجد حاصل تحولات معماری در دوره‌های مختلف است. کاشی‌کاری‌ شبستان‌ها، مناره‌ها و دیگر بخش‌های آن نیز جلوه‌هایی از هنر و معماری ایرانی- اسلامی را به نمایش می‌گذارند.
مسجد در فرهنگ ایرانی- اسلامی صرفاً مکانی برای عبادت نیست، بلکه می‌تواند در جهت‌دهی به افکار عمومی، شکل‌گیری حرکت‌های اجتماعی و سیاسی و تقویت جریان‌های فرهنگی نقش‌آفرین باشد. مسجد جامع همدان نیز در طول تاریخ چنین جایگاهی داشته است؛ بااین‌حال، این پرسش مطرح است که آیا همچنان توانسته نقش گذشته خود را در زندگی مردم حفظ کند یا کارکرد آن به برگزاری نمازهای روزانه و برخی مناسبت‌های مذهبی، مانند محرم و شب‌های قدر، محدود شده است؟
در سال‌های اخیر، به‌نظر می‌رسد این مسجد بخشی از شور و تحرک اجتماعی و فرهنگی گذشته خود را از دست داده است. احیای جایگاه آن به‌عنوان کانونی پویا در زندگی شهری، ضرورتی انکارناپذیر است؛ مکانی که مردم بتوانند آن را پناهگاه و پایگاه خود بدانند و جوانان و نوجوانان نیز در طول سال ارتباطی مستمر با آن داشته باشند.
از سوی دیگر، وضعیت فیزیکی مسجد و نیاز آن به مرمت، بار دیگر این بنای تاریخی را به یکی از موضوعات مورد توجه در اخبار همدان تبدیل کرده است. با توجه به ارزش تاریخی و فرهنگی این اثر، حفاظت از آن و تأمین اعتبارات موردنیاز برای مرمت، در کنار احیای نقش مذهبی، اجتماعی و فرهنگی آن، اهمیتی دوچندان دارد.
با توجه به تغییر مدیریت مسجد جامع به تصمیم و دستور نماینده ولی‌فقیه در استان، با مدیر جدید این مجموعه که حدود 40 روز از آغاز فعالیتش در این مسئولیت می‌گذرد، گفت‌وگو کردیم. در این گفت‌وگو، وضعیت فعلی مسجد، برنامه‌های مرمتی و اقدامات پیش‌بینی‌شده برای افزایش فعالیت‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی بررسی شد.
در ادامه، با یکی از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا و کارشناس مسائل شهری و معماری نیز به گفت‌وگو پرداختیم تا ابعاد پیوند تاریخی مسجد جامع با بازار و بازاریان و الزامات احیای ارتباط میان مردم، کسبه و این بنای تاریخی را واکاوی کنیم؛ پیوندی که تقویت آن می‌تواند ضمن حفاظت از میراث معماری همدان، زمینه بازگشت مسجد جامع به جایگاه فعال و اثرگذار خود در زندگی شهری را فراهم کند.
** مسجد جامع؛ پایگاهی برای حضور جوانان و نوجوانان
مدیر مسجد جامع همدان با تأکید بر ضرورت احیای کارکردهای فرهنگی، اجتماعی و دینی این مجموعه تاریخی، گفت: تبدیل مسجد جامع به فضایی امن، صمیمی و پویا برای حضور جوانان و نوجوانان، از اولویت‌های ماست تا نسل جدید بتواند در این مکان به یادگیری، گفت‌وگو، فعالیت اجتماعی و تقویت ارتباط با مسجد بپردازد.
حجت‌الاسلام محمدابراهیم دارابی ستوده از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی کمیته اقتصادی مسجد، ایجاد نمایشگاه و موزه تاریخ همدان، توسعه فعالیت‌های قرآنی، برگزاری نشست‌های علمی و فرهنگی، اجرای برنامه‌های آموزشی ویژه کودکان و نوجوانان و پیگیری تدوین طرح جامع مرمت این بنا خبر داد.
وی با اشاره به پیوند دیرینه مسجد جامع و بازار همدان اظهار کرد: زندگی بر دو بال معنویت و اقتصاد استوار است و زندگی مطلوب زمانی شکل می‌گیرد که این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند. مسجد قطب معنویت و بازار تأمین‌کننده بخش مهمی از اقتصاد خانواده‌هاست؛ ازاین‌رو، تقویت ارتباط میان این دو ضرورت دارد.
وی ستوده افزود: روزانه حدود 400 نمازگزار در مسجد حضور می‌یابند که بخش قابل‌توجهی از آنان را بازاریان تشکیل می‌دهند؛ بااین‌حال، با توجه به وجود حدود دو هزار غرفه در بازار اطراف، نمی‌توان میزان ارتباط مسجد با اصناف را صرفاً بر اساس شمار نمازگزاران ارزیابی کرد. در همین راستا، نشستی با حضور رؤسای اتحادیه‌های صنفی برگزار شد؛ نشستی که به گفته یکی از بازاریان با 30 سال سابقه رفت‌وآمد به مسجد، نخستین تجربه حضور رؤسای اتحادیه‌ها و بیان دیدگاه‌های آنان در این مکان بود.
مدیر مسجد جامع همدان با اشاره به برنامه‌ریزی برای تشکیل کمیته اقتصادی گفت: در این زمینه از ظرفیت مشاوران اقتصادی باتجربه در سطح ملی و نیروهای فعال و انقلابی استفاده خواهیم کرد و رؤسای اتحادیه‌های پوشاک، خرازی، کیف و کفش، لوازم‌خانگی و سایر اصناف مورد توجه قرار گرفته‌اند.
دارابی‌ستوده با تأکید بر اینکه هدف از این ارتباط صرفاً دریافت کمک‌های مالی نیست، به نقش اصناف در پشتیبانی از دفاع مقدس اشاره کرد و افزود: احیای درس اخلاق و جلسات آموزشی (ازجمله مباحث کتاب مکاسب)، در ارتقای معرفت دینی بازاریان و تقویت پیوند آنان با مسجد مؤثر است.
وی با بیان اینکه مسجد جامع صرفاً یک بنای مذهبی یا تاریخی نیست، اظهار کرد: این مجموعه از ظرفیت‌های گسترده دینی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی برخوردار است و باید به فضایی برای حضور نخبگان، جوانان و نوجوانان تبدیل شود تا ضمن بهره‌مندی از محتوای مناسب، شیوه‌های کنشگری اجتماعی را بیاموزند. در شرایطی که شبکه‌های اجتماعی به‌طور مستمر بر نسل جدید تأثیر می‌گذارند، تقویت فعالیت‌های فرهنگی مسجد ضرورتی جدی است.
وی ادامه داد: در نظر داریم در صورت فراهم‌شدن مقدمات، امکان حضور شبانه‌روزی مردم را فراهم کنیم تا افراد برای عبادت، استراحت، گفت‌وگو و کسب آرامش به این مکان مراجعه کنند. حتی به بازاریان پیشنهاد داده‌ایم برای نوشیدن چای و گفت‌وگو به مسجد بیایند تا این مجموعه به بخشی از زندگی روزمره آنان تبدیل شود.
مدیر مسجد جامع همدان با اشاره به برنامه ایجاد نمایشگاه تاریخ همدان بیان کرد: در نظر داریم در فضای تاریخی مجموعه، نمایشگاهی برای معرفی کتاب‌ها، میراث فرهنگی، علمای شهر و تاریخ همدان راه‌اندازی کنیم؛ چراکه روایت صحیح تاریخ می‌تواند نسل جوان را با شخصیت‌های برجسته و تأثیرگذار بومی همچون شیخ محمدباقر بهاری (و نقش او در مقاومت همدان در برابر نیروهای شوروی) آشنا کند.
دارابی‌ستوده با بیان اینکه مسجد جامع بخشی از حافظه تاریخی همدان به‌شمار می‌رود، اظهار کرد: بخش‌هایی از این بنا به دوره‌های ایلخانی، صفویه و پهلوی اول تعلق دارد و مسجد در طول تاریخ بارها بازسازی شده است. پیشینه این مجموعه نیز به قرون نخستین اسلام بازمی‌گردد و شامل حدود 4500 مترمربع فضای مسجد قدیمی و نزدیک به 6 هزار مترمربع بنای تاریخی است.
وی افزود: مسجد جامع در دوران انقلاب اسلامی از مراکز اصلی تجمع نیروهای انقلابی همدان بود و مراسم تشییع و بزرگداشت مرحوم آخوند همدانی در سال 1357، نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های انقلابی شهر داشت.
این فعال فرهنگی با اشاره به سابقه محدودیت در فعالیت‌های مستمر قرآنی و تربیتی گفت: مسجد جامع باید در حوزه قرآن نیز جایگاه محوری داشته باشد؛ به‌طوری‌که در مقطعی حتی برای برگزاری نماز با کمبود مکبر مواجه بودیم و ناچار شدیم فردی را از خارج از مجموعه دعوت کنیم. در همین راستا، برای راه‌اندازی مؤسسه‌ای قرآنی با افراد توانمند گفت‌وگو کرده‌ایم تا این فعالیت‌ها مستقل از مدیریت فعلی استمرار یابد. برگزاری کرسی‌های تلاوت با حضور استادان ملی و بین‌المللی، نشست‌های علمی و دعوت از سخنرانان کشوری نیز در دستور کار قرار دارد.
دارابی ستوده درباره برنامه‌های ویژه نوجوانان اظهار کرد: برای بازدیدهای آموزشی با مدارس گفت‌وگو کرده‌ایم و هفته گذشته نیز گروهی از دانش‌آموزان دختر از مسجد بازدید کردند؛ در این برنامه‌ها مفاهیمی چون محراب، ویژگی‌های گنبد دوپوسته (با وزنی بیش از هزار تن به گفته متخصصان)، معماری بنا و سیر تاریخی مسجد برای دانش‌آموزان تشریح می‌شود.
وی از برنامه‌ریزی برای کلاس‌های آموزشی کودکان و نوجوانان و اجرای طرح «مدرسه مسجد‌محور» خبر داد و گفت: اجرای طرح مدرسه مسجد‌محور به آماده‌سازی بیشتری نیاز دارد و در سال تحصیلی جاری امکان‌پذیر نیست.
وی با اشاره به محدود بودن فعالیت‌های گذشته در حوزه‌های کودک و نوجوان، دانشجویی و قرآنی اظهار کرد: امیدواریم طی یک یا دو سال آینده، این ظرفیت‌ها به‌تدریج ایجاد شوند و مسجد جامع به فضایی پویا برای مشارکت نسل جوان تبدیل شود.
وی با تأکید بر ضرورت فراهم کردن زمینه حضور اقشار مختلف در مسجد گفت: مسجد باید پذیرای افراد با ظاهرها و پیشینه‌های متفاوت باشد. هر فردی با هر انگیزه‌ای می‌تواند به مسجد مراجعه کند، مشروط بر اینکه حرمت و ضوابط آن را رعایت کند. برخورد محترمانه با افراد نیز زمینه حضور دوباره آنان و تقویت ارتباطشان با فضای مذهبی را فراهم می‌کند.
مدیر مسجد جامع همدان با اشاره به آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از این بنای تاریخی و تأکید بر اینکه احیای جایگاه مسجد جامع همدان به همکاری و همراهی مسئولان، بازاریان، فعالان فرهنگی و مردم نیاز دارد اظهار کرد: مسجد جامع برای مرمت اصولی به اعتبارات ملی نیاز دارد و تاکنون اعتبار موردنیاز آن از سوی دستگاه‌های متولی تأمین نشده است.
دارابی‌ستوده افزود: فرسایش بناهای تاریخی در صورت بی‌توجهی می‌تواند خطراتی به‌دنبال داشته باشد و محدودیت‌هایی را برای استفاده از برخی شبستان‌ها ایجاد کند. با تدوین و اجرای طرح جامع مرمت و تأمین اعتبارات موردنیاز، می‌توان بخش‌های آسیب‌دیده را احیا کرد و از ظرفیت آن‌ها برای برگزاری نماز و برنامه‌های فرهنگی بهره برد.
** مسجد جامع؛ از کانون حیات شهری تا ضرورت احیای نقش اجتماعی
در ادامه عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا همدان با تأکید بر نقش تاریخی مسجد جامع در شکل‌گیری هویت و حافظه جمعی شهر گفت: مسجد جامع همدان در گذشته کانون فعالیت‌های مذهبی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بود، اما امروز مشکلات دسترسی، آسیب‌های ساختمانی و کاهش ارتباط آن با بازار، مانع از ایفای کامل این نقش شده است.
محمدرضا عراقچیان با اشاره به نقش مسجد و بازار در شکل‌گیری شهرهای اسلامی اظهار کرد: شهرهای شکل‌گرفته یا توسعه‌یافته پس از اسلام، معمولاً از هسته مرکزی متشکل از بازار، مسجد، دارالحکومه و محلات مسکونی برخوردار بودند که در پیوند با یکدیگر، ساختار و حیات اجتماعی شهر ایرانی ـ اسلامی را شکل می‌دادند.
وی با اشاره به موقعیت مسجد جامع همدان در دل بازار افزود: اگرچه قدمت این مسجد به اندازه برخی مساجد تاریخی کشور نیست اما بر پایه مساجد قدیمی‌تر و به تعبیری، معابد پیشین ساخته شده است. امروزه نیز بیشتر راسته‌های بازار از طریق دو یا سه ورودی و خروجی مسجد قابل دسترسی هستند و این مکان ظرفیت انسجام‌بخشی به بازار را دارد.
وی با اشاره به ارتباط روزمره مسجد و بازار در گذشته گفت: بازاریان در ساعات ابتدایی روز برای یادگیری احکام معاملات شرعی و شرکت در جلسات درس مکاسب به مسجد جامع مراجعه می‌کردند و پس از آن، بازاریان مغازه‌های خود را باز می‌کردند. کسبه و مشتریان نیز هنگام ظهر برای اقامه نماز به مسجد می‌رفتند و افراد خسته، از فضای آن برای استراحت استفاده می‌کردند.
این کارشناس مسائل شهری و معماری ادامه داد: در کنار مسجد جامع، مساجد دیگری نیز فعالیت داشتند اما بااین‌حال، بسیاری از رویدادهای مهم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شهر در مسجد جامع برگزار می‌شد.
عراقچیان بیان کرد: از دوره صفویه به بعد، مراسم‌های رسمی در مناسبت‌هایی مانند تاسوعا، عاشورا و شب‌های احیا در ماه رمضان در این مسجد برگزار می‌شد. اصناف مختلف بازار نیز در روزهای مشخصی مراسم روضه‌خوانی داشتند و امام جمعه شهر، آیین‌های رسمی مذهبی خود را در مسجد جامع برگزار می‌کرد.
وی با اشاره به نقش سیاسی مسجد در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی گفت: در سال‌های 1356 و 1357، مسجد جامع به محل تجمعات سیاسی تبدیل شد. سخنرانی شهید مدنی که به تبعید وی انجامید و سخنرانی آقای فاضل حسنی که به دستگیری و تبعید او منجر شد، در این مسجد برگزار شده بود.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا با اشاره به نقش اجتماعی و فرهنگی مسجد جامع در دوران دفاع مقدس افزود: این مسجد در آن سال‌ها محل دیدار رزمندگان بازگشته از جبهه با مردم، بازگویی خاطرات جنگ و برگزاری آیین‌های بزرگداشت شهدا بود. همچنین مراسم بزرگداشت عالمان و چهره‌های علمی درگذشته شهر در مسجد جامع برگزار می‌شد.
عراقچیان در ادامه، با تبیین جایگاه مسجد جامع در ساختار تاریخی شهرهای اسلامی اظهار کرد: شکل‌گیری مسجد جامع معمولاً به مرحله‌ای از رشد و توسعه شهر بازمی‌گشت که در آن، شهر از نظر جمعیت، وسعت یا جایگاه معنوی به سطحی متناسب با ایجاد چنین مرکزی دست می‌یافت.
وی درباره ظرفیت مسجد جامع برای ایفای نقش در زندگی نسل امروز و آینده اظهار کرد: این مسجد همچنان می‌تواند چنین جایگاهی داشته باشد، اما مشکلات ترافیکی و دشواری دسترسی، به‌ویژه برای سالمندان، آسیب‌های ساختمانی و محدودیت‌های ناشی از ضوابط مرمت آثار تاریخی، فعالیت آن را محدود کرده است.
این کارشناس افزود: بناهای تاریخی با ساختمان‌های امروزی تفاوت دارند و نیازمند مرمت مستمر و اساسی هستند. تعطیلی چندساله بخش‌هایی مانند شبستان قدیمی و شبستان چهل‌ستون برای مرمت نیز امکان استفاده از فضای مسجد را کاهش داده است. از سوی دیگر، ثبت تاریخی بنا موجب می‌شود اقدامات عمرانی و برخی فعالیت‌های فرهنگی نیازمند مجوزهای میراث فرهنگی باشند.
عراقچیان تأکید کرد: برگزاری برنامه‌های مذهبی و فرهنگی به منابع مالی کافی نیاز دارد و درآمد حاصل از مراسم ختم و روضه‌خوانی برای فعال نگه داشتن مسجد کافی نیست. سازمان برنامه و بودجه، استانداری، اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، حوزه‌های علمیه، شهرداری و دستگاه‌های خدمات‌رسان باید برای تأمین منابع و امکانات مورد نیاز همکاری کنند.
وی همچنین بر ضرورت تشکیل هیئت‌امنایی فعال، برخوردار از اعتماد و پذیرش جریان‌های مختلف اجتماعی و سیاسی تأکید کرد و گفت: برگزاری بخشی از دروس حوزه‌های علمیه، جلسات خارج فقه و سخنرانی‌های ملی و کشوری در شبستان‌های مسجد جامع می‌تواند رفت‌وآمد طلاب و مردم را افزایش دهد و به رونق این مکان کمک کند.
وی با اشاره به تضعیف پیوند مسجد جامع و بازار گفت: رفت‌وآمد بازاریان و حضور آنان برای نماز، برای حفظ ارتباط تاریخی این دو مجموعه کافی نیست و این پیوند باید چنان تقویت شود که اختلال در فعالیت هرکدام، بر دیگری نیز اثر بگذارد.
این کارشناس معماری پیشنهاد کرد: اداره اجرایی مسجد با مشارکت اصناف و بازاریان انجام شود و مجمع امور صنفی مسئولیت هماهنگی را بر عهده گیرد.
عراقچیان ادامه داد: هر صنف می‌تواند بخشی از هزینه‌های تعمیرات، نظافت، اقامه نماز جماعت و برگزاری مراسم را تأمین کند و نهادهایی مانند میراث فرهنگی، اوقاف و مرکز رسیدگی به امور مساجد نیز سیاست‌گذاری و نظارت کلان را بر عهده داشته باشند.
وی با تأکید بر اینکه مرمت کالبدی به‌تنهایی برای حفظ یک بنای تاریخی کافی نیست، اظهار کرد: بر اساس دیدگاه‌های مرمتی، اگر پس از مرمت، رفت‌وآمد و زندگی در بنا جریان نداشته باشد، روند زوال آن آغاز می‌شود. مرمت مسجد بدون استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی آن ناکافی است و این مکان باید محل مراجعه اقشار مختلف جامعه باشد تا برنامه‌های متنوع فرهنگی متناسب با گروه‌های سنی گوناگون در آن برگزار شود.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه خاطرنشان کرد: بازدید گردشگران از مسجد به‌عنوان یک اثر تاریخی ارزشمند است، اما برای دانش‌آموزان و دانشجویان همدانی نیز باید برنامه‌هایی مانند کلاس‌های آموزشی، سخنرانی و فعالیت‌های کتابخانه‌ای در نظر گرفته شود.
عراقچیان تأکید کرد: احیای جایگاه مسجد جامع همدان مستلزم آن است که در کنار حفاظت و مرمت بنا، مشارکت بازاریان، حضور مستمر مردم، تقویت فعالیت‌های آموزشی و برگزاری برنامه‌های فرهنگی و مذهبی مورد توجه قرار گیرد.