رمزگشایی از رازهای هگمتانه، نیازمند تخصیص بودجه و حمایت وزارت میراث فرهنگی
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه با اشاره به اینکه 11 فصل از 25 فصل کاوش در این محوطه به پژوهش‌های گسترده دکتر صراف اختصاص داشته و منجر به کشف ساختارهای خشتی نظام‌مند در دوره اشکانی شده است، گفت: برای رمزگشایی از رازهای دوران مادها، تخصیص بودجه‌های مستمر و حمایت وزارت میراث فرهنگی، ضروری است.
رضا نظری‌ارشد با اشاره به تنوع دیدگاه‌ها در محافل دانشگاهی و همایش‌های تخصصی پیرامون کاربری این محوطه، اظهار کرد: در میان باستان‌شناسان و صاحب‌نظران، نظریات متعددی درباره چیستی کاربری هگمتانه وجود دارد؛ برخی آن را یک سربازخانه و برخی دیگر بازاری بزرگ می‌دانند. بااین‌حال، تا زمانی که کار پژوهشی جامع و اجماع کلی میان متخصصان حاصل نشود، نمی‌توان به‌طور قاطع نظریه‌ای را تأیید یا رد کرد.
وی افزود: ما به تمام نظرات احترام می‌گذاریم و تا زمان رسیدن به یک وحدت رویه علمی در میان کاوشگران، معتقدیم باید با احتیاط برخورد کرد؛ ادامه کاوش‌های گسترده در سطوح مختلف، کلید دست‌یابی به پاسخ قطعی درخصوص کاربری این شهر تاریخی است.
* روایت 25 فصل کاوش؛ از ساختار خشتی تا معماری شهری
نظری‌ارشد با مرور پیشینه پژوهش‌های میدانی در این محوطه، تصریح کرد: در طول 25 فصل کاوش انجام‌شده، 11 فصل آن به کاوش‌های گسترده دکتر صراف اختصاص داشت که منجر به شناسایی ساختار یک شهر باستانی و کشف ساختارهای خشتی شاخص شد؛ این مهم نشانگر وجود یک ساختار شهری نظام‌مند در دوره تاریخی اشکانی است.
وی در تشریح اهداف کاوش‌های صورت‌گرفته توضیح داد: اهداف کاوش‌ها همواره متفاوت بوده است؛ بخشی از این فعالیت‌ها برای پاسخ به پرسش‌های علمی صورت گرفته و بخشی دیگر به‌منظور تعاملات اداراتی همچون میراث فرهنگی و شهرداری، تعیین عرصه و حریم و مدیریت ساخت‌وسازهای شهری، انجام شده؛ همین تفاوت در اهداف، تنوع یافته‌ها را نیز به همراه داشته است.
* تداوم سکونت؛ برگ برنده هگمتانه برای یونسکو
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه با بیان اینکه شواهد باستان‌شناسی از تداوم سکونت در این محوطه با یک شهر بزرگ از عصر آهن (قرن هفتم و هشتم پیش از میلاد) تا دوران اسلامی داریم، اظهار کرد: شهر هگمتانه به‌عنوان بقایای همدان قدیم، دچار هیچ‌گونه انقطاع تاریخی نشده است؛ با وجود تمامی تهاجم‌ها و تحولات تاریخی، سکونت در این مکان به‌صورت بی‌وقفه ادامه داشته است.
نظری‌ارشد با اشاره به اهمیت این ویژگی برای سازمان یونسکو، گفت: تداوم سکونت، یکی از مؤلفه‌های بسیار قوی هگمتانه برای ثبت در میراث جهانی است. تا حدود 60 سال پیش، این محوطه بخشی از بافت زنده شهری بود که شامل خانه‌ها، معابر، مدارس و خدمات شهری می‌شد و اداره میراث فرهنگی برای آماده‌سازی محوطه جهت کاوش‌های علمی، اقدام به تملک و آزادسازی این بخش‌ها کرد. این ویژگی «تداوم زیست» در هگمتانه، در کمتر نقطه‌ای از جهان هست و آن را به یکی از شاخص‌ترین آثار تاریخی ایران بدل کرده است.
* هگمتانه؛ تجلی اندیشه سیاسی و مدیریت شهری در ایران باستان
وی با بیان اینکه هگمتانه تنها یک تپه باستانی یا یک محوطه تاریخی نیست بلکه سندی مکتوب از توانمندی مدیریت شهری و اندیشه‌های راهبردی در ایران باستان است، ابراز کرد: برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی که به‌صورت ارگانیک و در گذر زمان شکل گرفته‌اند، هگمتانه با یک «فلسفه سیاسی» مشخص بنا شد تا نقطه عطفی در تاریخ حکمرانی ایران باشد.
نظری‌ارشد افزود: بسیاری هگمتانه را با سایت‌های باستانی بزرگی همچون شوش مقایسه می‌کنند؛ اما باید توجه داشت که فرآیند شکل‌گیری این دو با یکدیگر متفاوت است. شوش به‌دلیل برخورداری از منابع آب غنی (رودخانه‌های دز، کارون و کرخه) از هزاره پنجم پیش از میلاد به‌صورت تدریجی به محل سکونت بشر بدل شد، اما هگمتانه حاصل یک «تصمیم کلان سیاسی» بود.
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه با اشاره به اینکه حاکمان ماد با هدف پایان دادن به پراکندگی قبایل و ایجاد یک جبهه واحد در برابر هجوم آشوریان پایتختی را بنا نهادند که علاوه‌بر داشتن کارکرد اداری و اجتماعی یک دژ نظامی و سیاسی مستحکم باشد، تصریح کرد: درواقع ساخت شهر در ایران باستان همواره اقدامی حاکمیتی و نماد قدرت بوده و هگمتانه نخستین الگو از این «اندیشه شهریاری» است که بعدها در دوران هخامنشیان با ساخت تخت جمشید، به کمال رسید.
* مهندسی شهرسازی و مدیریت منابع در عهد باستان
به اذعان وی، کاوش 25 فصل در هگمتانه، پرده از اسرار مدیریت شهری پیشرفته‌ای برداشته است که نمی‌توانست بدون یک «طرح جامع» و مدیریت متمرکز شکل بگیرد. حجم عظیم سازه‌های خشتی، سیستم‌های پیچیده آب‌رسانی، وجود جوی‌های انتقال آب برای تأمین نیاز ساکنان و نگهبانان برج و بارو، همگی گواه آن است که هگمتانه با نقشه و برنامه قبلی، ساخته شده است.
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه خاطرنشان کرد: در گذشته رودخانه‌ای به‌نام آلوسگرد، دورتادور محوطه هگمتانه قرار داشته که اکنون متأسفانه با احداث پارکینگ سرگذر روی آن، پوشش داده شده؛ با اینکه می‌توانست یک ظرفیت گردشگری باشد.
وی ادامه داد: این رود از رودخانه دره‌مرادبیگ سرچشمه می‌گرفته که به شاخه‌های مختلف تبدیل می‌شده و وظیفه تأمین آب مردم مناطق مختلف شهر همدان را برعهده داشته است.
نظری‌ارشد با تأکید بر اینکه این ساختار نیازمند «مدیریت طرح و برنامه» بود تشکیلاتی که وظیفه تأمین مصالح، مدیریت کارگران و مهندسان و ثبت دقیق اسناد مالی و اداری را برعهده داشت، عنوان کرد: نمونه‌های این مدیریت حسابرسی را در گِل‌نوشته‌های دوره هخامنشی به‌وضوح می‌بینیم؛ جایی که تمام فعالیت‌های روزانه، از حقوق کارگران تا مرخصی‌ها، ثبت و ضبط می‌شد و این امر نشان‌دهنده سیستمی پویا و کنترل‌شده در این محوطه است.
* چشم‌انداز پژوهشی و ضرورت همکاری‌های فرابخشی
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه ادامه داد: طی دو ماه اخیر، فصل بیست‌وپنجم کاوش‌های هگمتانه نیز به پایان رسید که دستاوردهای ارزشمندی ازجمله اشیای فلزی، زرین، سیمین، سنگ، مفرغ، برنج سفالین، تکوک زرین هخامنشی و نشانه‌های تجملاتی و کاربردی در اختیار ما قرار داده؛ بااین‌حال، ظرفیت‌های نهفته در هگمتانه بسیار فراتر از دانسته‌های فعلی است.
نظری‌ارشد با اشاره به اینکه در کاوش‌های اخیر در هگمتانه آثاری از وجود کارگاه‌های فلزگری و مس‌گری کشف شد، ابراز کرد: این مهم بیانگر آن است که هنرمندان و صنعت‌گران همدانی در دوره‌های اواخر صفویه، به‌طور ویژه قاجار و تا دوران پهلوی، در این محل فعالیت داشتند.
وی با بیان اینکه برای رسیدن به پاسخ‌های قطعی درباره ماهیت دقیق کاربری‌های خاص این محوطه و کشف رازهای سر‌به‌مهر دوران مادها نیازمند تخصیص بودجه‌های مطالعاتی مستمر و حمایت وزارت میراث فرهنگی هستیم، اذعان کرد: همچنین، پیشبرد اهداف پژوهشی پایگاه، مستلزم تعامل و هم‌افزایی نهادهای مختلف ازجمله شهرداری و سایر دستگاه‌های اجرایی است.
* موش‌تپه؛ سندی از تداوم سکونت در عصر آهن و دوره ماد
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه با بیان اینکه موش‌تپه که در محدوده شهرک شهیدمدنی همدان واقع شده اگرچه ازنظر وسعت محوطه‌ای کوچک به‌شمار می‌آید اما از منظر باستان‌شناسی دارای اهمیتی راهبردی است، گفت: کاوش‌های علمی صورت‌گرفته در دهه 80 شمسی توسط گروه پژوهشی دانشگاه بوعلی‌سینا به سرپرستی دکتر صراف منجر به کشف آثار و سازه‌های خشتی ارزشمندی شد که متعلق به دوره «عصر آهن 3»، مصادف با دوران مادها است. این یافته‌ها به‌خوبی نشان‌دهنده لایه‌های استقراری مهم در این منطقه بوده و بر پیوستگی تاریخی همدان در دوره‌های کلیدی، تأکید دارد.
* تپه پیسا؛ از «اوروس‌باغی» تا دژ مستحکم کاسیان
وی درخصوص تپه پیسا (موسوم به اوروس‌باغی یا باغ روس‌ها) که محوطه‌ای دوپشته (شرقی و غربی) است و رودخانه‌ای از میان آن می‌گذرد و این جغرافیای طبیعی در شکل‌گیری آن نقش بسزایی داشته است، اظهار کرد: پیشینه این محوطه که در سال 1913 توسط باستان‌شناس فرانسوی، شارل فسه (Charles Fossey) مورد کاوش قرار گرفته، همچنین در آثاری که نتیجه کاوش همکاران ما در دهه 80 به‌منظور تعیین عرصه و حریم بوده، بیانگر این است که آثار از دوران مفرغ قدیم (حدود پنج هزار سال پیش) تا دوران اسلامی را در بر می‌گیرد.
این مقام مسئول تصریح کرد: نام «اوروس‌باغی» یادآور حضور قوای روسیه در دوران جنگ جهانی اول در این منطقه بوده، اما اهمیت باستانی این تپه فراتر از این بازه زمانی است.
به اذعان مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه، براساس نظریات بسیاری از باستان‌شناسان و تاریخ‌نگاران، تپه پیسا احتمالاً محل استقرار «کاسیان» بوده است؛ گروهی از اقوام اصیل ایرانی که پیش از ورود آریایی‌ها در مناطق لرستان، همدان و کرمانشاه حضور داشتند. برخی پژوهشگران بر این باور هستند که این مکان با توجه به ساختار و موقعیت جغرافیایی، یک دژ و قلعه حکومتی بسیار مهم بوده که نیازمند مطالعات تکمیلی برای رمزگشایی از جزئیات آن است.
* هم‌افزایی میراث فرهنگی و شهرداری برای حفاظت شهری
مدیر پایگاه میراث جهانی هگمتانه تأکید کرد: با توجه به وسعت و اهمیت تاریخی تپه پیسا و ضرورت پیشگیری از دخل و تصرف‌های ناشی از ساخت‌وسازهای شهری و عمرانی، پایگاه میراث‌جهانی هگمتانه با همراهی شورای اسلامی شهر و شهرداری همدان، تفاهم‌نامه‌ای را منعقد کرده است؛ هدف از این تفاهم‌نامه، ایجاد یک مجموعه یا پارک گردشگری باستانی بوده که ضمن حفاظت فیزیکی از این اثر ارزشمند در برابر توسعه شهری، بستر لازم برای بهره‌برداری فرهنگی و ارتقای سرانه گردشگری شهر همدان را فراهم آورد.
