حفظ و احیای بناهای تاریخی، صرفاً نگهداری از چند دیوار و یک معماری قدیمی نیست؛ این بناها بخشی از حافظه جمعی شهرها و روایت زنده هویت تاریخی و فرهنگی هر منطقه به‌شمار می‌روند. هر خانه تاریخی، افزون‌بر ارزش معماری، حامل سبک زندگی، مناسبات اجتماعی و بخشی از تاریخ زیسته مردمانی است که در آن شهر نفس کشیده‌اند.
ازاین‌رو، هرگونه مداخله در چنین آثاری، باید با حساسیت، دقت و نگاه کارشناسانه همراه باشد؛ چراکه کوچک‌ترین تصمیم نادرست می‌تواند به از دست رفتن اصالت بنا و کم‌رنگ‌ شدن هویت تاریخی شهر منجر شود.
در شهری مانند همدان که پیشینه تاریخی آن با لایه‌های عمیق تمدنی گره خورده، صیانت از خانه‌ها و بناهای ارزشمند، تنها یک وظیفه اداری نیست، بلکه ضرورتی فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی است؛ ضرورتی که می‌تواند هم به حفظ میراث گذشتگان کمک کند و هم زمینه‌ساز رونق گردشگری و بازآفرینی هویت شهری باشد.
یکی از بناهای باارزش استان همدان، خانه تاریخی پوستی‌زاده است که یادگاری از اواخر دوره قاجار بوده ودر میدان عین‌القضات، نبش بلوار الوند، قرار دارد؛ بنایی که در 11 شهریورماه 1382 با شماره 9873 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در سال‌های گذشته با عنوان «فرهنگ‌سرای الوند» مورد استفاده قرار می‌گرفت.
اکنون، تصاویر ارسال‌شده از سوی شهروندان، بار دیگر نگاه‌ها را متوجه وضعیت این خانه تاریخی کرده است؛ تصاویری که در آن بخشی از دیوار پشتی مجموعه تخریب‌ شده و در قسمتی دیگر نیز عملیات ساخت‌وساز به چشم می‌خورد. این تصاویر، نگرانی‌ها و پرسش‌هایی را درباره ماهیت اقدامات درحال انجام، میزان انطباق آن با ضوابط مرمتی و چگونگی نظارت بر عملیات اجرایی به‌وجود آورده است.
برای اطلاع از آخرین وضعیت مرمت و احیای خانه تاریخی پوستی‌زاده و یافتن پاسخی برای این پرسش‌ها، موضوع را ابتدا از مسئولان میراث‌ فرهنگی و سپس از شهرداری همدان پیگیری کردیم که شرح آن را در ادامه می‌خوانید:
معاون میراث‌ فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان گفت: عملیات درحال انجام در این خانه با مجوز و در چارچوب طرح مصوب شورای فنی میراث‌ فرهنگی انجام می‌شود و ازنظر فنی و ضوابط مرمتی، مشکلی ندارد.
حمیدرضا حیدری در واکنش به تصاویر ارسالی شهروندان از وضعیت خانه تاریخی پوستی‌زاده و نگرانی‌های مطرح‌شده درباره تخریب یکی از دیوارهای پشتی این بنا، اظهار کرد: شهرداری طرح مرمت این بنا را به شورای فنی میراث‌ فرهنگی ارائه کرده و طرح پس از بررسی، به تصویب رسیده است؛ بنابراین، عوامل اجرایی مجوز لازم را برای مرمت بنا در اختیار دارند و عملیات کنونی نیز در راستای مرمت و احیای آن انجام می‌شود.
وی افزود: بخش مورد اشاره در سال‌های بسیار دور تخریب شده بود و اکنون شهرداری درحال مرمت و احیای آن است. همکاران و کارشناسان میراث‌ فرهنگی نیز در محل حضور دارند و بر روند اجرای عملیات نظارت می‌کنند؛ ازاین‌رو، اقدامات صورت‌گرفته از منظر ضوابط میراث‌ فرهنگی ایرادی نداشته و مشکل خاصی در این زمینه وجود ندارد.
معاون میراث‌ فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان تأکید کرد: تمام موارد مربوط به مرمت و احیای خانه پوستی‌زاده با مجموعه میراث‌ فرهنگی هماهنگ شده است و در زمینه اجرای نیز تعامل مناسبی میان میراث‌ فرهنگی و شهرداری وجود دارد.
حیدری ادامه داد: اقداماتی که اکنون در این بنا صورت می‌گیرد، اتفاق مثبتی برای احیای خانه پوستی‌زاده محسوب می‌شود و اجرای تمام بخش‌های پروژه، درحال انجام است.
* تعیین کاربری بنا در اختیار شهرداری است
معاون میراث‌ فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان تصریح کرد: مسئولان و مالکان بنا می‌توانند براساس تشخیص و برنامه‌ریزی خود، آن را به بوتیک‌هتل، فرهنگ‌سرا، میهمان‌سرا و یا هر کاربری دیگری تبدیل کنند؛ تصمیم‌گیری درباره نوع کاربری آینده این مجموعه برعهده شهرداری است و میراث‌ فرهنگی صرفاً ازنظر فنی و چگونگی مرمت صحیح بنا می‌تواند اظهار نظر و نظارت کند.
حیدری خاطرنشان کرد: حوزه مداخله و مسئولیت میراث‌ فرهنگی در این پروژه، نظارت بر مباحث فنی و انجام تکالیف قانونی مرتبط با آثار تاریخی است؛ این اداره‌ کل بر روند مرمت نظارت می‌کند تا عملیات اجرایی به‌درستی و مطابق با ضوابط مصوب، انجام شود.
وی در پایان سخنانش درباره مرجع پاسخ‌گویی درخصوص برنامه نهایی شهرداری برای این بنا نیز بیان کرد: برای دریافت اطلاعات دقیق‌تر درباره کاربری آینده و برنامه‌های شهرداری برای این بنا، باید با مسئولان حوزه بازآفرینی شهرداری گفت‌وگو شود.
سپس معاون بازآفرینی سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری همدان نیز به آخرین وضعیت این خانه تاریخی پرداخت.
محمد امیدقانع با بیان اینکه مرمت مجدد خانه تاریخی پوستی‌زاده از اواخر سال 1401 آغاز شده است، گفت: تاکنون نزدیک به 20 میلیارد تومان برای مرمت این بنا هزینه شده و پس از پایان عملیات، بنای اصلی به بوتیک‌هتل و بخش پشتی آن به کافی‌شاپ و رستوران تبدیل خواهد شد.
این مقام مسئول در واکنش به تصاویر ارسالی شهروندان از وضعیت خانه تاریخی پوستی‌زاده و نگرانی‌های مطرح‌شده درباره تخریب یکی از دیوارهای پشتی این بنا اظهار کرد: در بخش پشتی این مجموعه، بنایی متعلق به دوره قاجار وجود داشت که پیش‌تر به‌طور کامل تخریب شده و عملاً چیزی از آن باقی نمانده بود.
وی افزود: سازه‌ای که اکنون در تصاویر مشاهده می‌شود، بنایی جدید و بدون پیشینه تاریخی نیست؛ شهرداری براساس نقشه‌های قدیمی و با هماهنگی اداره‌ کل میراث‌ فرهنگی، صنایع‌ دستی و گردشگری استان همدان، درحال بازسازی و احداث مجدد همان بنای تخریب‌شده است.
معاون بازآفرینی سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری همدان درباره ساخت سازه‌ای جدید در قسمت پشتی خانه توضیح داد: سازه جدید براساس مشخصات همان بنای قدیمی ساخته می‌شود که پیش‌تر به‌طور کامل از بین رفته بود؛ تمامی مراحل این عملیات با هماهنگی میراث‌ فرهنگی انجام می‌شود و از این نظر مشکلی وجود ندارد.
امیدقانع با تأکید بر اینکه هیچ بخشی از بنای اصلی خانه پوستی‌زاده در جریان عملیات کنونی تخریب نشده است، بیان کرد: هر آنچه تخریب و ویران شده بود، به قسمت پشتی مجموعه مربوط می‌شود. این بخش از قبل کاملاً ویران شده و عملاً چیزی از بنای قدیمی آن باقی نمانده بود؛ بنابراین، عملیات فعلی با هدف بازآفرینی و احداث مجدد همان قسمت درحال اجرا است.
وی در پاسخ به نگرانی مطرح‌شده درباره وضعیت یکی از دیوارهای مجموعه نیز تأکید کرد: بنای اصلی خانه تاریخی در جریان این پروژه آسیبی ندیده و هیچ بخشی از آن تخریب نشده است. تصاویر مورد اشاره به قسمت پشتی مجموعه مربوط می‌شود؛ بخشی که پیش از آغاز عملیات کنونی از بین رفته بود و اکنون مطابق نقشه‌های قدیمی، بازسازی می‌شود.
* جمع‌آوری سرویس بهداشتی الحاقی و بازسازی بخش ازدست‌رفته بنا
معاون بازآفرینی سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری همدان در ادامه گفت: سازه تخریب‌شده، سرویس بهداشتی الحاقی مربوط به دوره استفاده اداری از مجموعه بود که جزء بنای تاریخی محسوب نمی‌شد؛ همچنین دیوار مورد اشاره در تصاویر، دیواری فرسوده و متعلق به ملکی قدیمی و مجاور این مجموعه بوده است.
امیدقانع درباره روند زمانی اجرای پروژه عنوان کرد: دور جدید مرمت خانه تاریخی پوستی‌زاده از اواخر سال 1401 آغاز شده و بخش قابل‌ توجهی از عملیات مرمتی آن تاکنون به انجام رسیده است.
وی درباره زمان پیش‌بینی‌شده برای پایان پروژه افزود: براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، احتمالاً عملیات مرمت بنای اصلی تا پایان تابستان به اتمام می‌رسد؛ همچنین تلاش می‌شود عملیات احداث مجدد بنای پشتی مجموعه نیز تا پایان سال تکمیل شود.
امیدقانع خاطرنشان کرد: این خانه تاریخی متعلق به اواخر دوره قاجار بوده و سال‌ها پیش از سوی شهرداری همدان تملک شده است؛ این بنا در گذشته نیز یک‌بار مرمت شد، اما مرمت آن کامل و جامع نبود.
وی با اشاره به سوابق مرمتی این اثر تاریخی، اظهار کرد: خانه پوستی‌زاده حدود سال 1385 یک‌بار مرمت شد. این بنا در آن زمان نیز در اختیار شهرداری قرار داشت، اما عملیات مرمتی انجام‌شده بسیار کلی نبوده و همه بخش‌های مجموعه را به‌صورت کامل در بر نمی‌گرفت.
معاون بازآفرینی سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری همدان ادامه داد: خانه پوستی‌زاده پس از مرمت اولیه، برای چندسال با کاربری اداری مورد بهره‌برداری قرار گرفت؛ اما با گذشت زمان، بنا دچار آسیب‌هایی شد و به مرمت مجدد نیاز پیدا کرد.
به گفته امیدقانع، در دور جدید عملیات، آسیب‌های واردشده به بنا شناسایی و مرمت شده و روند احیای خانه تاریخی به‌صورت اصولی‌تر درحال انجام است.
* هزینه 20 میلیارد تومانی برای مرمت بنا
وی درباره میزان اعتبار صرف‌شده برای مرمت و احیای خانه تاریخی پوستی‌زاده گفت: تا امروز نزدیک به 20 میلیارد تومان برای اجرای عملیات مرمتی این بنا هزینه شده است.
امیدقانع در پاسخ به پرسشی درباره نحوه بهره‌برداری از این مجموعه نیز اذعان کرد: بهره‌برداری از خانه پوستی‌زاده پس از اتمام مرمت و آماده‌سازی، در اختیار بخش خصوصی قرار می‌گیرد.
* لوله‌های مشاهده‌شده مربوط به سامانه سرمایشی است
این مقام مسئول درباره لوله‌های موجود در تصاویر ارسالی شهروندان نیز بیان کرد: لوله‌های مشاهده‌شده به تأسیسات سرمایشی مجموعه مربوط است و به سمت موتورخانه هدایت می‌شود.
وی در پایان سخنانش گفت: موتورخانه از گذشته در گوشه مجموعه قرار داشته و لوله‌های اجراشده برای تأمین سرمایش بنا، درحال انتقال به همان بخش است؛ بنابراین، لوله‌های دیده‌شده در تصاویر بخشی از تأسیسات فنی مورد نیاز مجموعه و مرتبط با موتورخانه است.
* احیای خانه تاریخی پوستی‌زاده؛ کاربری تازه با پشتوانه‌ای روشن
تبدیل خانه تاریخی پوستی‌زاده به بوتیک‌هتل و راه‌اندازی رستوران و کافی‌شاپ در بخش پشتی آن، درصورت اجرای اصولی، می‌تواند راهی مؤثر برای بازگرداندن زندگی به این بنای ارزشمند باشد. تجربه نشان داده است که حفاظت پایدار از بناهای تاریخی، تنها با مرمت کالبدی و بسته‌ نگه‌ داشتن درهای آن‌ها محقق نمی‌شود؛ بلکه این آثار برای ادامه حیات، به کاربری متناسب، حضور مردم و درآمدی پایدار برای نگهداری مستمر نیاز دارند. از این منظر، ایجاد یک مجموعه اقامتی و پذیرایی می‌تواند ضمن جذب گردشگر، به رونق بافت تاریخی پیرامون و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی همدان، کمک کند.
بااین‌حال، انتخاب کاربری تازه صرفاً نقطه آغاز است و موفقیت آن به مجموعه‌ای از مطالعات فنی، اقتصادی و گردشگری بستگی دارد؛ پیش از بهره‌برداری باید مشخص شود که موقعیت بنا ازنظر میزان پاخور، دسترسی گردشگران، ظرفیت پارکینگ، امکان توقف خودرو، ایمنی، تأسیسات، خدمات رفاهی و استانداردهای اقامتی، تا چه اندازه پاسخ‌گوی چنین مجموعه‌ای است. همچنین مداخلات موردنیاز برای ایجاد بوتیک‌هتل، رستوران و کافی‌شاپ نباید به اصالت معماری، ساختار تاریخی و ارزش‌های ثبتی خانه آسیب وارد کند.
از سوی دیگر، طولانی‌ شدن مرمت می‌تواند بنا را در معرض آسیب‌های محیطی قرار دهد و با افزایش قیمت مصالح و دستمزدها، هزینه نهایی پروژه را سنگین‌تر کند. ازاین‌رو، ارائه برنامه زمان‌بندی شفاف، اعلام میزان پیشرفت، تداوم نظارت میراث‌ فرهنگی و پاسخ‌گویی درباره اعتبارات هزینه‌شده، ضروری است.
خانه پوستی‌زاده امروز در مسیر مرمت و بازسازی قرار دارد؛ مسیری که می‌تواند به احیای واقعی آن منتهی شود، به شرط آنکه کاربری پیشنهادی نه‌فقط جذاب، بلکه ازنظر اقتصادی پایدار، ازنظر فنی امکان‌پذیر و با شأن تاریخی بنا سازگار باشد؛ هدف نهایی باید بازگرداندن حیات به خانه باشد و نه صرفاً تغییر عنوان کاربری آن.

شهره کرمی