اربعین؛ تکمیلِ نمایشنامه الهی در کربلا و آغاز عصر زیارت
یک کارشناس رسانه ملی با تشریح ابعاد معرفتی اربعین، این رویداد را نقطه کمال قیام حسینی و آغاز «عصر زیارت» دانست و گفت: نهضت عاشورا با مجاهدت حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در تاریخ ماندگار شد.
اربعین حسینی، فقط یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه صحنهای ماندگار از تداوم نهضت عاشورا و جلوهای از جهاد تبیین در تاریخ اسلام است؛ رویدادی که با پیامرسانی اهلبیت(ع) از کربلا تا کوفه و شام، به نماد بیداری، مقاومت و حفظ حقیقت تبدیل شد.
در این خصوص با کارشناس رسانه ملی و استاد حوزه و دانشگاه، گفتوگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
*رمزگشایی از کارکرد دوگانه اعداد؛ تفاوت جایگاه ریاضی و جایگاه معنوی
حجتالاسلاموالمسلمین رضا محمدی شاهرودی با بیان اینکه برخی اعداد در ادبیات وحیانی و معارف دینی، معنایی فراتر از محاسبات عددی صرف دارند، به «هندسه معرفتی دین» اشاره کرد و گفت: ما در متون دینی با اعدادی روبرو هستیم که دو جایگاه متمایز دارند: یکی جایگاه ریاضی و محاسباتی، و دیگری جایگاه معنوی و رمزی. اعدادی نظیر 7، 12، 40، 70 و 1000 از این دستهاند و در ادبیات معنوی، نشاندهنده مراحل سیر و سلوک و اقلیمهای معرفتی هستند.
وی در تشریح این تفاوت مفهومی افزود: برای نمونه، عدد 40 در ساحت ریاضی، صرفاً یک عدد طبیعی و حاصل محاسبات است؛ اما در بعد معنوی، نماد «کمال» محسوب میشود. وقتی در فرهنگ دینی و عرفی میگوییم انسان با عبور از 40 سالگی به پختگی میرسد، به این معناست که او به سن کمال و بلوغ فکری و روحی رسیده است.
*تجلی اربعین در قرآن و سنت؛ از میقات موسی (ع) تا بعثت پیامبر (ص)
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه «اربعین حسینی» هر دو ساحت ریاضی و معنوی عدد 40 را در خود دارد، به ریشههای قرآنی و روایی این عدد اشاره کرد و گفت: کلمه اربعین و عدد چهل در معارف دینی جایگاه ویژهای دارد که نمونههای آن در قرآن و روایات بهوفور دیده میشود.
حجتالاسلاموالمسلمین محمدی شاهرودی در ادامه با ذکر چند مثال افزود: برای نمونه، میقات حضرت موسی (ع) که ابتدا 30 شب مقرر شده بود، با 10 شب متمم به چهل شب (اربعین لیله) رسید تا بستر دریافت تورات و تجلی کمال وحی فراهم شود. همچنین، نطفه در مراحل رشد و تکوین خلقت، بازههای چهلروزه را طی میکند. پیامبر اکرم (ص) نیز در 40 سالگی، که اوج تکامل روحی انسان است، به مقام بعثت نائل شدند.
*سنت نگارش «اربعیننویسی» در میان علمای بزرگ شیعه
وی در ادامه به تبیین سنت حسنه و دیرینه «اربعیننویسی» (نگارش مجموعههای 40 حدیثی) توسط علمای شیعه پرداخت و گفت: امام صادق (ع) میفرمایند اگر کسی از امت من، چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند و به آنها عمل نماید، خداوند در روز قیامت او را بهعنوان فقیه و عالم محشور خواهد کرد. همین بشارتِ ارزشمند، انگیزهای شد تا علمای طراز اول شیعه در طول تاریخ، همت خود را صرف جمعآوری و نگارش کتابهای حدیثی تحت عنوان «اربعینات» کنند.
وی با اشاره به نمونهای برجسته از این آثار افزود: یکی از درخشانترین و عمیقترین نمونهها، کتاب شریف «شرح چهل حدیث» امام خمینی (ره) است که دریایی از معارف اخلاقی و عرفانی را در خود جای داده است. بنده نیز توفیق داشتم این اثر گرانسنگ را در برنامههای شبکه سه سیما شرح و تفسیر کنم؛ اثری که نشان میدهد چگونه یک عالم ربانی، با تکیه بر سنت اربعیننویسی، مفاهیم عمیق دینی را به جامعه عرضه میکند.
این کارشناس دینی، واقعه قیام حسینی را یک طراحی حکیمانه و بینظیر توصیف کرد که در آن تمام عناصر لازم برای ماندگاری در تاریخ، بهدرستی کنار هم قرار گرفتهاند. عاشورا تنها مرحله نخست قیام بود. اگر حرکت جهادی حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) نبود، واقعه کربلا در همانجا محصور میماند. اما اهلبیت (ع) با سفری تبلیغی و روشنگرانه، کوفه و شام را به تریبونی برای نهضت تبدیل کردند تا این جریان در تاریخ نهادینه شود.
*چرا اربعین «نقطه کمال» است؟
حجتالاسلاموالمسلمین محمدی شاهرودی با اشاره به بازه زمانی دقیق اربعین افزود: از روز عاشورا تا بیستم صفر، 40 روز میگذرد. در روز اربعین، اهلبیت (ع) پس از رسالتِ خطیرِ تبیین و روشنگری، به کربلا بازگشتند تا ضمن ملحق کردن سرهای مطهر شهدا به اجساد پاکشان، گزارشِ پایانِ «مرحله نخست قیام» را به محضر سیدالشهدا ارائه کنند. با این بازگشت، نهضتِ امام حسین (ع) به کمالِ ساختاری و محتوایی خود رسید.
*آغازِ عصرِ زیارت؛ از جابربنعبدالله تا معجزه قرن
وی در ادامه، اربعین را نه پایانِ یک فصل، بلکه سرآغاز «عصر زیارت» برشمرد و گفت: در روز اربعین، مرحلهی جدیدی آغاز شد که همچنان در حال گسترش است. حضور شخصیتهای برجستهای همچون جابربنعبدالله انصاری (از صحابی مفسر و یاران حضرت علی(ع)) و عطیه عوفی در کنار جمعی از بنیهاشم در کربلا، نخستین زیارت را رقم زد که امروز در قالب راهپیمایی میلیونی اربعین، به پدیدهای بینظیر در جهان تبدیل شده است.
وی با استناد به روایات، به اهمیت جایگاه زیارت اربعین اشاره کرد و افزود: امام حسن عسکری (ع) در حدیثی شریف، پنج نشانه برای مؤمن برمیشمرند که یکی از آنها زیارت اربعین است. این نشانه، معیاری برای تشخیص پیروان واقعی اهلبیت (ع) است و در کنار علائم دیگر (مانند خواندن 51 رکعت نماز واجب و نافله، قرار دادن پیشانی بر مُهر، انگشتر در دست راست داشتن و بلند گفتن بسمالله در نماز)، جایگاه اربعین را در هویتسازی شیعی تبیین میکند.
این کارشناس رسانه تأکید کرد: اربعین یک پدیده ایستا نیست، بلکه جریانی «زنده و پویا» است؛ حلقهای که قیام سال 61 هجری را به زمان حال پیوند داده و آن را به نهضتی همیشگی تبدیل کرده است که غبار فراموشی بر آن نخواهد نشست.
حجتالاسلاموالمسلمین محمدی شاهرودی در تشریح اهمیت راهبردی این ایام افزود: مرحله سومِ این حرکت، تثبیتِ دستاوردهای قیام و جلوگیری از تحریف واقعیت بود. اربعین با قرار گرفتن در منظومه فکری و اعتقادی اهلبیت (ع)، به دژ مستحکمی در برابر تحریف تاریخ بدل شد.
*شکست راهبردی محوِ حقیقت توسط بنیامیه
وی با تحلیل دستورات عبیدالله بن زیاد به عمر بن سعد مبنی بر فرود آوردن امام(ع) در بیابانی بیآب و علف، سیاست بنیامیه را بسیار خطرناک توصیف کرد: طراحی دشمن این بود که امام حسین (ع) را در نقطهای دورافتاده به شهادت برسانند تا طوفانهای بیابان، اثر قبر و واقعه را محو کند و اساساً حقیقتِ آنچه رخ داده، در تاریخ گم شود.
وی خاطرنشان کرد: اما حماقت دشمن در اسارتِ اهلبیت (ع) و گرداندن آنها در شهرها، بهترین فرصت رسانهای را برای خاندان پیامبر فراهم کرد تا حقیقت کربلا را فریاد بزنند؛ همان زلالی که با بعثت آغاز شد و در غدیر به کمال رسید، اما در دوران پس از پیامبر به انزوا کشیده شده بود، با قیام کربلا و ابلاغ رسالتِ اربعین، دوباره در تاریخ فوران کرد.
*شگفتی بزرگ؛ حماسه خطبهخوانی
این کارشناس رسانه ملی، با اشاره به شرایط بحرانی و طاقتفرسای روز عاشورا خاطرنشان کرد: عظمت کار اهلبیت (ع) زمانی روشن میشود که بدانیم حضرت زینب (س) که شب عاشورا با شنیدن ابیاتی از زبان برادر بیهوش شده بودند، و امام سجاد (ع) که بهدلیل شدت بیماری توان ایستادن نداشتند و دشمن به گمانِ مرگِ قریبالوقوع رهایشان کرده بود؛ تنها دو روز بعد چنان خطبههای آتشینی در بازار کوفه و دربار یزید ایراد کردند که ارکان حکومت بنیامیه را به لرزه درآورد.
*سیر تحول روشنگری اهلبیت (ع)؛ از کوفه تا شام و مدینه
این استاد حوزه و دانشگاه، فعالیتهای تبلیغی و روشنگرانه امام سجاد (ع) را در سه دوره اصلی دستهبندی کرد و گفت: خطبههای امام (ع) در کوفه بر دو محور اصلی استوار بود؛ نخست، نهیب زدن به کوفیانِ پیمانشکن که صدای شیون و ضجه را از میان جمعیت بلند کرد؛ و دوم، ارائه گزارش لحظهبهلحظه از جزئیات فاجعه کربلا با جملاتی همچون «أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْراً» (من فرزند کسی هستم که او را با شکنجه و بهتدریج شهید کردند). این اقدام، حقیقتِ واقعه را بلافاصله برای تاریخ مستند کرد.
حجتالاسلاموالمسلمین محمدی شاهرودی ادامه داد: مردم شام بهدلیل تبلیغات مسموم و 40ساله معاویه، شناخت صحیحی از خاندان وحی نداشتند بنابراین امام سجاد (ع) در این مرحله، محور سخن خود را بر «معرفی هویتِ اهلبیت (ع)» با ذکر فضایل و نعمتهای الهی متمرکز کردند تا شامِ تحریفشده را به فضای عاشورایی تغییر دهند. ایشان سپس در بخش دوم خطبه، با شرح مصائب کربلا، یزید را در اوج اقتدار ظاهریاش رسوا ساختند.
* مدینه؛ نهادینهسازی یاد کربلا
وی افزود: امام سجاد (ع) پس از بازگشت به مدینه، دیگر نیازی به معرفی خود یا سرزنش مردم نداشتند؛ از اینرو در طول 34 سال دوران امامت، تمام همت خود را صرف «گزارشگری کربلا» کردند. ایشان از هر فرصتی، از دیدن یک جوان تا مشاهدهی سفره غذا، برای بازخوانی روضههای کربلا استفاده میکردند تا این واقعه در حافظه تاریخی جامعه جاودانه شود و هرگز به فراموشی سپرده نشود.
*حماقتِ دشمن؛ کاتالیزورِ پیروزیِ جبهه حق
وی با تأکید بر اینکه حماقت تاریخی دشمنان همواره زمینهساز پیروزی حق بوده است، افزود: دشمنان با این تصور که میتوانند از طریق گرداندن اسرا و برگزاری مجالس پیروزی در بازارها، نهضت عاشورا را به حاشیه برانند، ناخواسته بهترین فرصت رسانهای را برای افشاگری امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) فراهم کردند. این همان حماقتی است که امروز نیز در رفتار دشمنان ایران دیده میشود و نتیجهای جز رسوایی خودشان ندارد.
این کارشناس مذهبی با بیان اینکه اربعین از ویژگیهای اختصاصی قیام سیدالشهدا (ع) است، به پیوستگی تاریخی این نهضت اشاره کرد و گفت: کربلا حادثهای جدا از تاریخ نیست؛ بلکه جریانی مستمر است که از حضرت آدم، نوح، ابراهیم و موسی (ع) تا پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع) ادامه داشته است. امروز نیز امام زمان (عج) بر این مظلومیت میگریند. این حقیقت، جریانی پویا و اثرگذار است که تاکنون با حضور علما و تودههای مردم زنده مانده است.
حجتالاسلاموالمسلمین محمدی شاهرودی در تبیین پیام اربعین برای جامعه امروز و با تفکیک دو مرحله نهضت، تصریح کرد: باید توجه داشت که هر حرکت انقلابی در دو مرحله مکمل شکل میگیرد. مرحله نخست، میدان جهاد، شهادت و قیام خونین است؛ مرحلهای که شهدای ما، از رهبر شهید و فرماندهان گرفته تا دانشمندان و مردم عادی، با ایثار جان به سرانجام رساندند. مرحله دوم نیز که اهمیت آن کمتر از مرحله نخست نیست، میدان جهاد تبیین، جهاد تبلیغی و جهاد اکبر، یعنی مبارزه با نفس و شیاطین، است.
وی با تأکید بر اینکه عظمت اربعین، حاصل به کمال رسیدن همین مرحله دوم است، افزود: اربعین به این دلیل به قله عظمت دست یافت که مرحله دوم جهاد در آن روز به کمال رسید. امروز وظیفه ما حضور هوشمندانه در صحنه، گزارش حقیقت و روشنگری است. این همان کاری است که اهلبیت (ع) انجام دادند تا واقعه کربلا در کربلا دفن نشود.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان گفت: بنابراین، اگر کسی تصور کند که پس از مرحله شهادت، دیگر با عاشورا ارتباطی ندارد، در اشتباه است؛ زیرا این جهاد تبیین است که ما را به عاشورا پیوند میدهد.
