استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران با تشریح عوامل تخریب مفاصل گفت: اضافه‌وزن، راه‌رفتن غیراصولی، نشستن‌های طولانی و استفاده نامناسب از اندام‌ها، فشارهای غیرطبیعی به زانو وارد کرده و روند خوردگی غضروف و ابتلا به آرتروز را سرعت می‌بخشد.
دکتر محمد اکبری با تشریح تأثیر اضافه‌وزن بر مفاصل، اظهار کرد: اضافه‌وزن عامل اصلی وارد شدن فشارهای نامتعارف به زانوست؛ روندی که در صورت استمرار و افزایش شدت، آسیب‌دیدگی و خوردگی غضروف‌های مفصلی را سرعت می‌بخشد. هرچه فشار وارده به مفصل بیشتر و مدت‌زمان آن طولانی‌تر باشد، روند تخریب و خوردگی غضروف نیز با سرعت بیشتری ادامه می‌یابد.
وی با بیان اینکه غضروف مفصلی با ایجاد فضای 9 تا 10 میلی‌متری در مفصل زانو، امکان حرکت نرم و منظم سطوح مفصلی را فراهم می‌کند، افزود: وارد شدن فشارهای مکرر و بیش از اندازه به زانو، به‌تدریج این غضروف محافظ را دچار آسیب می‌کند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران ادامه داد: در چنین شرایطی، سطوح مفصلی دچار پستی‌وبلندی و ناصافی شده و حرکت مفصل با اختلال مواجه می‌شود؛ این فرآیند اغلب با نشانه‌هایی نظیر ایجاد صداهای مفصلی و بروز فرورفتگی یا برجستگی در غضروف همراه است.
اکبری تأکید کرد: در مراحل پیشرفته، ضخامت غضروف تا حدی کاهش می‌یابد که سطوح استخوانی با یکدیگر درگیر می‌شوند؛ این مرحله، نقطه پایانیِ تخریب مفصل است که اغلب تعویض آن را ضروری می‌کند.
وی با اشاره به اینکه عمل تعویض مفصل عمدتاً در افراد 60 سال و بالاتر انجام می‌شود، افزود: این درمان به بهبود کیفیت زندگی و عملکرد زانو کمک می‌کند. مفصل مصنوعی طول عمر مشخصی دارد و در صورت رعایت اصول مراقبتی، می‌تواند 10 تا 15 سال برای بیمار کارایی داشته باشد.
این فیزیوتراپیست بر نقش کلیدیِ «وزن» و «نحوه استفاده» در پایداری مفصل مصنوعی تأکید کرد و گفت: اضافه‌وزن نه‌تنها احتمال آسیب یا دررفتگی مفصل مصنوعی را افزایش می‌دهد، بلکه فرسودگی آن را نیز تسریع می‌کند. از سوی دیگر، نحوه استفاده از زانو نیز تعیین‌کننده است؛ فشارهای غیرمتعارف به مفصل مصنوعی، عمر آن را به‌شدت کاهش می‌دهد، در حالی که استفاده صحیح و متعارف، پایداریِ این مفصل را تا حد زیادی تضمین می‌کند.
*راه‌رفتن نادرست و توزیع نامتوازن فشار
اکبری درباره سایر عوامل آسیب‌زای مفصلی گفت: الگوی حرکتیِ غیراصولی هنگام راه‌رفتن یا فعالیت‌های روزمره، فشار مضاعفی به مفاصل وارد می‌کند. برای مثال، راه رفتن روی زانو، نظافتِ سطح زمین در وضعیت‌های پرفشار، یا توزیع نامتوازن وزن بدن (اعمال فشار بیشتر روی یک سمت)، از عوامل زمینه‌سازِ تخریب غضروف و کاهش کارایی مفصل هستند.
وی با اشاره به ضرورت مدیریت فعالیت‌های بدنی افزود: استفاده بیش‌ازحد و بدون وقفه از مفاصل، دشمنِ سلامت غضروف است. به‌طور نمونه، رانندگی طولانی‌مدت (بیش از یک یا دو ساعت) بدون استراحت، علاوه بر ستون فقرات و لگن، جریان تغذیه غضروف زانو را نیز مختل کرده و آن را مستعدِ آسیب می‌کند.
این متخصص توصیه کرد: برای پیشگیری از این عوارض، پس از هر یک تا دو ساعت رانندگی، باید دست‌کم 15 تا 20 دقیقه توقف کرد و با تغییر وضعیت و تحرک، فشار ممتدِ وارد بر ساختارهای بدن را کاهش داد تا از بروز آسیب‌های زودرس جلوگیری شود.
اکبری گفت: استفاده صحیح، به‌اندازه و برنامه‌ریزی‌شده از بدن، احتمال آسیب را کاهش می‌دهد؛ اما استفاده نادرست از اندام‌ها، عملکرد آن‌ها را مختل می‌کند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا استفاده نادرست از اندام‌ها عامل اصلی آرتروز است، توضیح داد: به جز آسیب‌های ناشی از تصادفات، استفاده نادرست یا بدون برنامه از اندام‌ها، یکی از عوامل مهم تخریب مفاصل و ابتلا به آرتروز زانو است.
*تغییر وضعیت بدن هنگام کار و نشستن ضروری است
وی درباره عادت‌های نادرست هنگام کار و نشستن اظهار کرد: گاهی فرد در حالت نشسته همیشه به یک سمت خم می‌شود یا ساعت‌ها بدون حرکت روی صندلی می‌ماند. بسیاری از افراد هنگام کار تنها از یک سمت بدن استفاده می‌کنند و سایر قسمت‌ها را نادیده می‌گیرند.
این فیزیوتراپیست افزود: افراد باید هنگام نشستن یا کار، به‌طور مرتب وضعیت بدن خود را تغییر دهند و نباید بیش از 30 تا 40 دقیقه در یک حالت ثابت بمانند. تنوع در حالت‌های بدنی باعث می‌شود مواد مغذی به مفاصل برسد و مواد زائد دفع شود تا سلامت اندام‌ها حفظ شود.
*آب آوردن زانو چگونه ایجاد می‌شود؟
اکبری درباره عارضه «آب آوردن زانو» گفت: این مشکل نیز یکی از عوارض فشار و وزن نامتعارف بر مفصل است.
وی غضروف مفصلی را به یک اسفنج تشبیه کرد و توضیح داد: اگر فشار معمولی به اسفنج وارد شود تغییر چندانی نمی‌کند، اما فشار بسیار زیاد باعث خارج شدن مایع و کاهش ضخامت آن می‌شود. غضروف نیز شرایطی مشابه دارد؛ اگر فشارِ واردشده بیش از تحملِ آن باشد و تداوم یابد، مایعِ درونش خارج شده و در فضای مفصلی جمع می‌شود که به این وضعیت، «آب آوردن مفصل» می‌گویند.
وی آب آوردن مفصل را نشانه‌ای از آسیب دانست و افزود: اگر فشارِ اضافی به‌سرعت متوقف شود، ممکن است وضعیت مفصل به حالت طبیعی بازگردد؛ اما تداومِ این فشار، بازگشت مفصل به شرایط طبیعی را غیرممکن می‌کند.
*آموزش نحوه صحیح استفاده از اندام‌ها در درمان اهمیت دارد
این فیزیوتراپیست درباره درمان آب آوردن زانو و پیشگیری از تشدید آسیب گفت: باید به مراجعان آموزش دهیم که از اندام‌های پایینی، اندام‌های بالایی و سایر بخش‌های بدن خود در راستای مناسب و صحیح استفاده کنند. همچنین هر فرد باید با توجه به میزان توان ساختارهای بدن خود از آن‌ها کار بکشد و هنگام انجام فعالیت‌ها، در بازه‌های زمانی مشخص وضعیت‌های متفاوتی به بدن بدهد.
اکبری تأکید کرد: افراد نباید طولانی‌مدت در یک حالت ثابت بمانند. رعایت این نکات کمک می‌کند تا آسیب‌های جسمی کمتر شود و افراد بتوانند مدت بیشتری از اندام‌های خود به شکل طبیعی استفاده کنند.
وی با اشاره به اهمیتِ اطلاع‌رسانی در این زمینه گفت: لازم است این توصیه‌ها بیشتر برای مردم بازگو شود تا بتوانند سلامت خود را بهتر حفظ کنند. افراد باید متناسب با توانِ بدن خود فعالیت کنند؛ هم از نظر میزانِ باری که برمی‌دارند و هم از نظر مدت‌زمانِ فعالیت.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران در پایان توصیه کرد: بهتر است میان فعالیت‌های روزمره، وقفه‌هایی 15 تا 20 دقیقه‌ای در نظر گرفته شود تا از فشارهای مداوم به بدن جلوگیری شود. رعایت همین نکات ساده می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی از بروز آسیب‌ها پیشگیری کند.

شهره کرمی