رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان با تأکید بر کمبود زیرساخت‌های فرآوری مدرن در تویسرکان، از جای خالی کارخانه‌های صنایع تبدیلی خوراکی با پایه گردو انتقاد کرد و گفت: با وجود پیشگامی فعالان بومی در حوزه‌های مکمل، خلأ واحدهای تولید فرآورده‌های نوین در این قطب اقتصادی همچنان به شدت احساس می‌شود.
تویسرکان به مدد اقلیم کوهستانی و میراث کشاورزی دیرینه‌اش، نه‌تنها قطب محوری تولید طلای سبز در ایران محسوب می‌شود، بلکه گردو را از یک محصول ساده، به ستون فقرات اقتصاد محلی خود تبدیل کرده است. با این حال، وقتی به داده‌های میدانی نگاه می‌کنیم، با یک ساختار اقتصادی بزرگ اما نیمه‌تمام مواجه می‌شویم.
امروز، بدنه تولیدی تویسرکان بر پایه 8300 هکتار باغ بارور استوار است که معیشت حدود 8 هزار بهره‌بردار را تامین می‌کند و شبکه‌ای متشکل از نزدیک به 250 واحد صنفی فعال در حوزه خرید و فروش، وظیفه توزیع این ثروت را بر عهده دارد. تازه‌ترین برآوردها حاکی از آن است که در سال جاری، تولید گردو در این شهرستان به رقم قابل‌توجه 24 هزار تن خواهد رسید؛ جهشی که بیانگر 20 درصد افزایش در حجم تولید نسبت به سال‌های گذشته است.
اما پرسش راهبردی اینجاست که آیا این رشد حجمی، به همان نسبت در سفره تولیدکنندگان و ثروت منطقه تبلور یافته؟ واقعیت این است که باوجود ثبت جهانی این محصول و برگزاری جشنواره‌های متعدد، اقتصاد گردوی تویسرکان همچنان در مدار خام‌فروشی باقی مانده است. نبود زیرساخت‌های متناسب با این حجم از تولید در بخش صنایع تبدیلی، به این معناست که بخش بزرگی از ارزش افزوده واقعی محصول، فراتر از مرزهای شهرستان خلق می‌شود. بنابراین، عبور از تمرکز بر آمارهای کمی و ورود به فاز صنعتی‌سازی زنجیره ارزش، اکنون نه یک انتخاب، که ضرورتی حیاتی برای حفظ جایگاه این طلای سبز در بازار است.
در همین راستا، با رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان گفتگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:
حسن موحد درباره وسعت باغ‌های گردو اظهار کرد: بر اساس آمارهای جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت گردو در شهرستان تویسرکان بین پنج هزار و 500 تا 8 هزار هکتار است و مجموع باغات گردوی استان همدان به حدود 19 هزار و 200 هکتار می‌رسد.
وی در خصوص نژادها و ارقام زیر کشت افزود: عمده باغ‌های منطقه به نژاد گردوی تویسرکان اختصاص دارد، اما تنوع ژنتیکی این محصول بسیار گسترده است، به‌طوری که تاکنون نزدیک به 1300 نژاد توسط ایستگاه تحقیقاتی مربوطه شناسایی و ثبت رسمی شده و قطعاً غنای ژنتیکی در طبیعت منطقه بسیار فراتر از این موارد ثبت‌شده است.
*افت 50 درصدی عملکرد باغات در خشک‌سالی
وی در تشریح شاخص‌های برداشت و عملکرد در هکتار گفت: در سال‌هایی که شرایط اقلیمی مطلوب باشد، میانگین عملکرد در هر هکتار حدود یک تا 1.5 تن محصول است که این داده‌ها بر مبنای تحقیقات میدانی از باغداران به دست آمده است؛ با این وجود، در سال‌هایی که منطقه با خشک‌سالی و تنش‌های شدید جوی مواجه بوده، میزان برداشت به‌شدت افت کرده و تا مرز 500 کیلوگرم در هکتار کاهش یافته است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان در پاسخ به وضعیت اشتغال‌زایی این حوزه توضیح داد: به‌دلیل نبود آمار دقیق و ثبت‌شده، ارائه عدد قطعی برای اشتغال ثابت و فصلی دشوار است، اما برآورد میدانی و ملموس نشان می‌دهد که دست‌کم 50 درصد از جمعیت شهرستان تویسرکان به‌صورت مستقیم با حوزه گردو پیوند معیشتی و کاری دارند.
موحد ادامه داد: این اشتغال در قالب بخش‌های گوناگون زنجیره شکل گرفته است؛ بخشی در حوزه باغداری و بخشی دیگر در فرایندهای فرآوری اولیه نظیر مغز کردن، دسته‌بندی و سورتینگ گردو مشغول به کارند. علاوه بر این، شمار قابل‌توجهی نیز به‌صورت غیرمستقیم در شبکه تجارت و خدمات پس از برداشت فعالیت می‌کنند.
*خلأ صنایع تبدیلی غذایی؛ از تولید کربن اکتیو تا صادرات ریشه گردو به پاکستان
وی با اشاره به وضعیت فرآوری صنعتی تصریح کرد: متأسفانه در سطح شهرستان، هیچ واحد صنعتی تخصصی که بتواند گردو را مستقیماً به فرآورده‌های غذایی نو تبدیل کند، مستقر نشده است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان ادامه داد: با این حال، برخی صنایع مکمل و جانبی به همت فعالان بومی راه‌اندازی شده‌اند؛ ازجمله فعالیت صنعتگرانی که در ساخت ماشین‌آلات پوست‌کن گردو، تولید پودر از پوست سخت برای کاربرد در صنایع آرایشی و بهداشتی و تولید زغال فعال هستند.
موحد افزود: همچنین یکی دیگر از فعالان در حوزه استحصال کربن اکتیو (کربن فعال) از پوست سخت گردو جهت مصارف فیلتراسیون و تصفیه صنعتی فعالیت می‌کند. علاوه بر مغز گردو که در فرآوری اولیه عرضه می‌شود، فقدان کارخانجات صنایع تبدیلی خوراکی، مانند واحدهای تولید کلوچه با پایه مغز گردو یا سایر محصولات، به‌شدت احساس می‌شود.
موحد همچنین به بهره‌برداری از دیگر اجزای درخت اشاره کرد و گفت: از چوب گردو به‌ویژه پس از گرانی چوب‌های وارداتی نظیر راش و روس، به‌طور فراگیر در صنایع مبل‌سازی، منبت و نجاری استفاده می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: افزون بر این، پوست سبز در گذشته در رنگرزی سنتی کاربرد داشت که امروزه با مکانیزه شدن پوست‌کنی و صرفه اقتصادی پایین جداسازی دستی، این کاربرد رنگ باخته است؛ اما نکته قابل توجه، صادرات ریشه درخت گردو به کشور پاکستان به‌منظور مصارف تولید مسواک و موارد مشابه است.
*موانع ویژندسازی؛ ماندگاری محدود مغز گردو و غیبت صنایع پیشران
رئیس انجمن گردوی استان در تحلیل این پرسش که چرا گردوی تویسرکان نتوانسته همانند کشمش ملایر به ویژندی جهانی و قدرتمند تبدیل شود؟ اظهار کرد: چند مجموعه کوچک در حال حاضر در حوزه بسته‌بندی و ویژندسازی تلاش می‌کنند که در مواردی هنوز فاقد گواهی‌های سلامت و استانداردهای لازم هستند، هرچند مجموعه ما نیز برای ارتقای این جایگاه در تلاش است اما ریشه اصلی ناکامی در این بخش، ماهیت فیزیکی و فصلی محصول است.
موحد تشریح کرد: برخلاف محصولاتی نظیر پسته و کشمش که در سردخانه‌ها برای مدت طولانی انبار می‌شوند و تجار می‌توانند تا مساعد شدن بازار و صادرات از نگهداری آن‌ها اطمینان داشته باشند، گردو محصولی است که باید به‌سرعت مصرف شود، نگهداری آن دشوار بوده و عمر آن به بیش از یک سال نمی‌رسد؛ چراکه کیفیت مغز آن به‌مرور افت می‌کند. هنوز بستر استاندارد و فناوری لازم برای انبارش راهبردی چندساله این محصول فراهم نشده و از طرفی، نبود صنایع جانبی غذایی مانع از حضور سرمایه‌گذاران بزرگ در این عرصه شده است.
*سرقت فصلی گردو؛ ضرورت مداخله دستگاه‌های قضائی و امنیتی
وی با ابراز نگرانی از سرقت باغ‌ها در فصل برداشت تصریح کرد: موقعیت بافت شهری تویسرکان به‌عنوان باغ‌شهر و نبود حصار و دیوار پیرامونی در باغ‌ها، بستر سرقت را تشدید کرده است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان همدان افزود: از سوی دیگر، فرآیند گردوتکانی به دلیل اختلاف دما از پایین‌دست (حدود 15 شهریور) تا مناطق سردسیر و کوهستانی (تا اواخر مهرماه) ادامه دارد و این بازه طولانی، اعمال نظارت و وضع مقررات سخت‌گیرانه بر خرید و فروش را دشوار می‌کند.
موحد اضافه کرد: خرید و فروش گردوی مسروقه توسط افراد انگشت‌شماری در بازار به‌شکل پنهانی و غیررسمی جریان دارد. دستگاه‌های قضائی و امنیتی باید تمرکز بیشتری بر این معضل بگذارند، زیرا اگر با این دو یا سه نفر برخورد قاطع صورت بگیرد، چرخه عرضه گردوی سرقتی متوقف خواهد شد.
وی درباره آفات باغ‌ها خاطرنشان کرد: اگرچه جهاد کشاورزی همواره تلاش‌هایی برای مهار آفات داشته، اما آفات مهمی نظیر کرم خراط به واسطه کم‌آبی و خشک‌سالی شدت گرفته‌اند.
وی تصریح کرد: روش‌های فعلی مانند نصب تله‌ها کارایی کافی نداشته و کنترل این آفت احتمالاً نیازمند اجرای طرح‌های سراسری و سم‌پاشی‌های عمومی است که امیدواریم تصمیمات کارشناسانه‌ای در این راستا اتخاذ شود.
*حوادث مرگ‌بار گردوتکانی سنتی و لزوم به‌کارگیری جرثقیل‌های عنکبوتی
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان گردوی استان با اشاره به تلفات و آسیب‌های نخاعی گردوتکان‌ها تأکید کرد: روش‌های سنتی کاشت سبب شده برخی درختان قدیمی ارتفاعی بالغ بر 20 متر داشته باشند که کار در ارتفاع آن‌ها برای کارگران بسیار پرخطر است و متأسفانه سال جاری نیز شاهد فوت دو تن از این افراد بودیم.
موحد افزود: تاکنون مسئولیت‌پذیری و اقدام جدی برای ایمن‌سازی این فرایند صورت نگرفته. پیشنهاد روشن ما این است که دستگاه‌های دولتی نسبت به تأمین، واردات یا تولید داخلی جرثقیل‌های عنکبوتی اقدام کرده و در فصل گردوتکانی این ادوات را به‌صورت حمایتی در اختیار باغدارانی قرار دهند که دارای درختان کهنسال و مرتفع هستند تا از بروز این سوانح تلخ جلوگیری شود.
* لزوم حمایت ساختاری از کل زنجیره ارزش
وی با انتقاد از واردات غیرقانونی گردو به کشور بیان کرد: واردات گردوی قاچاق از مرزهای مختلف، ضربه مهلکی به تولیدکننده داخلی وارد می‌کند. اگر سیاست کشور بر واردات است، باید شفاف، رسمی و قانونی باشد تا بازار متوازن شود و اگر ممنوع است، باید قاطعانه با ورود قاچاق آن برخورد گردد.
وی در پایان تصریح کرد: انتظار اصلی ما از دولت، نگاه جامع و حمایت از «تمام ارکان زنجیره ارزش گردو» است، نه صرفاً تمرکز بر مرحله تولید؛ چراکه بدون توسعه صنایع جانبی و بازار، پایداری این حوزه تضمین نخواهد شد.

شهره کرمی