هزینه نگهداری زیرساخت‌های شهری؛ حلقه مفقوده بودجه‌ریزی شهرداری‌ها
در گفت‌وگو با دوتن از کارشناسان حوزه مدیریت و اقتصاد شهری مشخص شد؛ هزینه نگهداری از زیرساخت‌های شهری در بودجه‌ریزی شهرداری‌ها ردیف مشخصی ندارد. نگهداری غیراصولی معابر، ایمنی شهروندان و منابع عمومی را تهدید می‌کند.
توسعه شهری تنها به ساخت بزرگراه‌ها، آسفالت معابر، احداث بوستان‌ها و اجرای پروژه‌های عمرانی جدید خلاصه نمی‌شود؛ بخش مهمی از مدیریت شهری، نگهداری از سرمایه‌هایی است که با صرف منابع عمومی و هزینه‌های سنگین در شهر ایجاد شده‌اند. زیرساخت‌هایی که اگر به‌موقع تعمیر، مرمت و نگهداری نشوند، به‌تدریج کیفیت و کارایی خود را از دست می‌دهند و هزینه بازسازی آن‌ها در سال‌های بعد افزایش می‌یابد.
در شرایطی که عملکرد بسیاری از شهرداری‌ها با تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده و میزان اعتبارات عمرانی سنجیده می‌شود، این پرسش اساسی مطرح است که چه سهمی از منابع مدیریت شهری به حفظ و نگهداری سرمایه‌های موجود اختصاص می‌یابد؟ آیا در نظام بودجه‌ریزی شهرداری‌ها، تعمیر و نگهداری معابر، پیاده‌روها، فضای سبز و تأسیسات شهری هم‌تراز با اجرای پروژه‌های جدید مورد توجه قرار دارد یا اولویت افتتاح طرح‌های تازه، منابع مورد نیاز برای نگهداشت شهر را به حاشیه می‌راند؟
بی‌توجهی به این مسئله، تنها به فرسودگی آسفالت خیابان‌ها یا کاهش کیفیت فضاهای عمومی محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند ایمنی شهروندان، دسترس‌پذیری معابر برای افراد دارای معلولیت و سالمندان، کیفیت محیط شهری و حتی هزینه‌های نظام درمانی را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، اجرای پروژه‌های غیراستاندارد و پیش‌بینی نکردن منابع نگهداری، تعهدات مالی بلندمدتی برای شهرداری‌ها ایجاد می‌کند که ممکن است در زمان اجرای پروژه دیده نشود، اما در سال‌های بعد به شکل هزینه‌های سنگین تعمیرات و بازسازی خود را نشان دهد.
از همین رو، هزینه نگهداری زیرساخت‌های شهری باید نه یک هزینه فرعی و قابل حذف، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی مدیریت شهری تلقی شود.
بر این اساس در این شماره از روزنامه سپهرغرب رضا نصر اصفهانی؛ دانشیار اقتصاد شهری دانشگاه اصفهان و دکتر غلامرضا لطیفی؛ شهرساز و متخصص برنامه‌ریزی شهری، بر ضرورت توجه به نگهداری زیرساخت‌ها، ارتقای کیفیت اجرای پروژه‌ها و شفافیت مالی شهرداری‌ها تأکید کرده‌اند که در ادامه می‌خوانید؛
* حفظ سرمایه‌های موجود شهر باید بر اجرای پروژه‌های جدید اولویت داشته باشد
دانشیار اقتصاد شهری دانشگاه اصفهان با اشاره به ضرورت توجه شهرداری‌ها به هزینه‌های نگهداری زیرساخت‌ها اظهار کرد: ایجاد زیرساخت‌های جدید رفاه شهروندان را افزایش می‌دهد، اما تعهدات مالی تازه‌ای را نیز به شهرداری‌ها تحمیل می‌کند.
رضا نصراصفهانی با بیان اینکه شهرداری‌ها باید برای حفظ سطح رفاه موجود نیز برنامه داشته باشند، افزود: وقتی زیرساختی ایجاد می‌شود، هزینه‌های نگهداری آن به شهر اضافه می‌شود؛ همانند تعمیر پکیج خانه برای دسترسی به آب گرم که به معنای ایجاد امکان جدید نیست، بلکه حفظ وضع موجود است.
وی با تأکید بر نقش نظارتی شوراهای شهر در تعیین اولویت‌ها گفت: افتتاح پروژه‌های جدید شاید برای مدیران جذاب‌تر باشد، اما حفظ سرمایه‌های موجود اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که اگر زیرساخت‌های پیشین به‌درستی نگهداری نشوند، شهر با وجود پروژه‌های بیشتر به سمت فرسودگی می‌رود.
وی با اشاره به ضرورت تفکیک اعتبارات بیان کرد: در بودجه شهرداری‌ها باید مشخص باشد چه میزان از اعتبارات به ایجاد زیرساخت‌های جدید و چه میزان به نگهداری اختصاص می‌یابد؛ تفکیکی که متأسفانه آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نمی‌گیرد.
دانشیار اقتصاد شهری دانشگاه اصفهان افزود: شوراهای شهر باید در تصویب بودجه نگاه دقیق‌تری داشته باشند تا اجرای یک پروژه جدید (مانند احداث بزرگراه) موجب نادیده‌گرفته‌شدن نیازهای نگهداری سایر بخش‌ها (مانند آسفالت معابر) نشود.
* کاهش هزینه اجرای پروژه‌ها، همیشه به معنای صرفه‌جویی نیست
نصراصفهانی با هشدار نسبت به کاهش کیفیت پروژه‌های عمرانی برای پایین‌آوردن هزینه‌های اولیه اظهار کرد: گاهی برای کاهش هزینه اجرای یک پروژه، از استانداردهای لازم فاصله گرفته می‌شود؛ برای مثال، به‌جای اجرای پنج سانتی‌متر آسفالت، سه سانتی‌متر اجرا می‌شود.
وی افزود: این تصمیم شاید در کوتاه‌مدت هزینه اجرا را کاهش دهد، اما در بلندمدت هزینه‌های تعمیر و نگهداری را به‌شدت افزایش خواهد داد.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت نظارت بر پیمانکاران گفت: یکی از راهکارهای افزایش مسئولیت‌پذیری، درج نام پیمانکار و دستگاه نظارتی در تابلوهای معرفی پروژه است؛ وقتی مشخص باشد چه کسی خیابان را آسفالت کرده و کدام دستگاه ناظر بوده است، امکان مطالبه‌گری و نظارت عمومی بیشتر می‌شود.
این استاد دانشگاه ادامه داد: حتی اگر شهرداری منابع مالی کافی در اختیار داشته باشد، بدون نظارت مناسب و رعایت استانداردها نمی‌توان انتظار داشت پروژه‌ها با کیفیت مطلوب اجرا شوند.
نصراصفهانی با تشبیه نگهداری پیشگیرانه زیرساخت‌ها به حوزه سلامت تصریح کرد: همان‌طور که بی‌توجهی به مسواک‌زدن هزینه‌های درمانی سنگینی به‌دنبال دارد، بی‌توجهی به نگهداری پیشگیرانه زیرساخت‌ها نیز هزینه‌های تعمیر و بازسازی آینده را افزایش می‌دهد.
وی خاطرنشان کرد: کاهش هزینه‌های اجرای طرح‌ها به قیمت افت کیفیت و رعایت‌نکردن استانداردها، صرفه‌جویی واقعی نیست؛ زیرا این رویکرد هم هزینه‌های بلندمدت شهرداری را بالا می‌برد و هم ممکن است منابع لازم برای توسعه‌های بعدی را تحت تأثیر قرار دهد.
*حسابداری بهای تمام‌شده؛ ابزاری برای مدیریت اقتصادی شهر
این دانشیار اقتصاد شهری در ادامه، نبود نظام دقیق حسابداری بهای تمام‌شده را یکی از مسائل مهم در ارزیابی عملکرد شهرداری‌ها دانست و گفت: اگر این نظام در مدیریت شهری ایجاد شود، می‌توان هزینه واقعی اجرای پروژه‌ها و هزینه‌های تعمیر و نگهداری استاندارد را محاسبه کرد.
نصراصفهانی افزود: برای مثال، باید مشخص باشد هزینه تعمیر یک مترمربع آسفالت در مناطق مختلف شهر چقدر است؛ اطلاعاتی که تصمیم‌گیری مدیران را دقیق‌تر کرده و به تخصیص بهینه منابع و اداره اقتصادی‌تر شهر می‌انجامد.
در ادامه شهرساز و متخصص برنامه‌ریزی شهری با اشاره به مشکلات ساختار بودجه‌ریزی شهرداری‌ها اظهار کرد: شهرداری‌ها به‌عنوان نهادهای دولت محلی نظام بودجه‌ای خاص خود را دارند؛ اما محدودیت منابع درآمدی بسیاری از آن‌ها موجب می‌شود برخی نیازهای بودجه‌ای، به‌ویژه در بخش عمرانی، به‌اندازه کافی دیده نشود.
دکتر غلامرضا لطیفی با بیان اینکه شرایط مالی کلان‌شهرها با شهرهای کوچک و متوسط متفاوت است، افزود: شهرداری‌های بزرگ معمولاً از منابع بیشتری برخوردارند، اما بسیاری از شهرداری‌ها با تنگنای درآمدی مواجه‌اند و بخش عمده منابعشان صرف هزینه‌های جاری و اداره روزمره شهر می‌شود؛ در نتیجه، بخش عمرانی با چالش‌های جدی روبه‌روست.
وی با اشاره به اولویت‌بندی هزینه‌های جاری در نظام بودجه‌ای تصریح کرد: نیازهای روزانه نهادها معمولاً در اولویت تأمین مالی قرار می‌گیرند و فعالیت‌های عمرانی در درجه دوم اهمیت قرار می‌گیرند؛ مسئله‌ای که بسیاری از دستگاه‌ها را در توسعه زیرساخت‌ها با مشکل مواجه می‌کند.
این متخصص برنامه‌ریزی شهری ادامه داد: دستگاه‌ها و شهرداری‌ها ممکن است برای پوشش هزینه‌ها از متمم‌های بودجه استفاده کنند؛ با این حال، تنگنای مالی نباید موجب نادیده‌گرفتن ضرورت نگهداری از زیرساخت‌های موجود شود.
لطیفی با انتقاد از وضعیت نگهداری و استانداردسازی پیاده‌روها گفت: متأسفانه در این زمینه عملکرد مطلوبی نداریم و بسیاری از پیاده‌روها فاقد استانداردهای لازم‌اند؛ به‌طوری‌که افراد دارای معلولیت، سالمندان و کودکان نمی‌توانند به‌راحتی در آن‌ها تردد کنند.
وی با اشاره به عیوب طراحی معابر افزود: در برخی نقاط عرض پیاده‌رو به‌صورت ناگهانی کم و زیاد می‌شود، ناهمواری‌ها وجود دارد و موانع مختلف حرکت عابران را دشوار می‌کند؛ وضعیتی که نشان می‌دهد مناسب‌سازی پیاده‌روها باید به یکی از اولویت‌های مهم شهرداری‌ها تبدیل شود.
این شهرساز با تأکید بر ضرورت بستر‌سازی برای پیاده‌روی شهروندان اظهار کرد: از یک‌سو از مردم انتظار داریم کمتر از خودرو استفاده کنند، اما از سوی دیگر زیرساخت مناسب این کار را فراهم نمی‌کنیم. وقتی پیاده‌روها استاندارد نباشند، نمی‌توان انتظار داشت شهروندان با آسودگی و ایمنی تردد کنند.
لطیفی با اشاره به خطرات فصل سرما خاطرنشان کرد: با سرد شدن هوا و یخ‌زدگی معابر غیراستاندارد، احتمال زمین‌خوردن شهروندان و آسیب‌های جسمی افزایش می‌یابد؛ حوادثی که علاوه بر خود شهروندان، نظام شهری و درمان کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
*مرمت مستمر، راهکار جلوگیری از فرسودگی زیرساخت‌ها
وی با تأکید بر اینکه نگهداری نامناسب زیرساخت‌ها آثار مالی و کالبدی گسترده‌ای بر شهر دارد، اظهار کرد: در بسیاری از موارد، هزینه‌های زیادی صرف پروژه‌های عمرانی می‌شود، اما پس از اتمام کار، دستورالعمل یا توجه کافی برای نگهداری وجود ندارد؛ در نتیجه پس از مدتی آسیب‌های متعددی در زیرساخت‌ها و سیمای شهری پدیدار می‌شود.
وی با اشاره به آثار استفاده از نمک برای برف‌روبی گفت: استفاده از شن و نمک برای ذوب برف و یخ، موجب خوردگی و آسیب به آسفالت می‌شود؛ پس از آن چاله‌ها و خرابی‌ها گسترش پیدا می‌کنند و هزینه‌های مرمت افزایش می‌یابد.
این شهرساز با اشاره به ویژگی‌های محیطی کشور افزود: شرایط زمین و محیط در ایران نیز بر آسیب‌پذیری معابر تأثیر می‌گذارد؛ به همین دلیل، معابر شهری باید به‌صورت مستمر و در دوره‌های مشخص بازبینی و مرمت شوند تا از تحمیل هزینه‌های سنگین‌تر جلوگیری شود.
لطیفی با تأکید بر اینکه نگهداری زیرساخت‌ها امری ضروری است، بیان کرد: برای این بخش ردیف‌های بودجه‌ای وجود دارد، اما گاه به‌دلیل کمبود منابع، این حوزه مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد؛ در حالی که اگر مرمت به‌موقع انجام نشود، آسیب‌های کوچک به مشکلات گسترده‌ای تبدیل می‌شوند.
*پروژه‌های غیراستاندارد، هزینه‌های آینده شهرداری را افزایش می‌دهند
وی درباره پیامدهای اجرای پروژه‌های جدید بدون پیش‌بینی منابع نگهداری گفت: آثار تصمیم‌های امروز در طرح‌های عمرانی ممکن است در کوتاه‌مدت مشهود نباشد، اما در بلندمدت خود را نشان می‌دهد؛ اگر خیابانی با استانداردهای لازم ساخته نشود، ضریب تخریب آن افزایش و عمر مفیدش کاهش می‌یابد.
این متخصص برنامه‌ریزی شهری ادامه داد: اجرای اصولی و رعایت استانداردهای فنی ماندگاری پروژه‌ها را افزایش می‌دهد؛ برای نمونه، در برخی کشورها استفاده از سنگفرش موجب می‌شود مسیرها سال‌ها بدون مشکل کار کنند، یا در مناطق پرباران، شیب‌بندی و زهکشی معابر به‌گونه‌ای طراحی می‌شود که آب روی سطح خیابان باقی نماند.
لطیفی تأکید کرد: طراحی و اجرای صحیح معابر، علاوه بر تسهیل تردد، از بروز آسیب‌های جدی جلوگیری می‌کند. بنابراین، کیفیت اجرا و پیش‌بینی هزینه‌های نگهداری باید از مرحله طراحی مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه پس از خرابی، به‌دنبال منابع جدید برای تعمیر باشیم.
* شفافیت مالی؛ شاخص مدیریت اثربخش منابع شهری
وی شفافیت مالی را یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی عملکرد شهرداری‌ها دانست و اظهار کرد: درآمدهای شهرداری، منابع تأمین مالی و هزینه‌ها باید به‌صورت شفاف مشخص باشد تا شهروندان بدانند شهرداری چه برنامه‌ها و اقداماتی در طول سال انجام می‌دهد.
وی افزود: وقتی منابع درآمدی شهرداری و نحوه هزینه‌کرد آن‌ها روشن و فعالیت‌های مدیریت شهری در معرض دید مردم باشد، شهروندان بهتر می‌توانند عملکرد مدیران را ارزیابی کنند. چنین شفافیتی به افزایش مشارکت و تقویت اعتماد عمومی می‌انجامد؛ در مقابل، نبود شفافیت به کاهش مشارکت و بروز چالش در ارتباط میان شهروندان و مدیریت شهری منجر می‌شود.
مع‌الوصف نگهداری زیرساخت‌های شهری باید از یک فعالیت حاشیه‌ای به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی شهرداری‌ها تبدیل شود. مدیریت شهری نباید تنها بر تعداد پروژه‌های جدید، حجم اعتبارات عمرانی یا تعداد افتتاح‌ها تکیه کند، بلکه باید میزان حفظ کیفیت و کارایی زیرساخت‌های موجود را نیز در ارزیابی عملکرد خود در نظر بگیرد.
وقتی آسفالت معابر به‌موقع مرمت نمی‌شود، پیاده‌روها برای سالمندان و افراد دارای معلولیت مناسب‌سازی نشده‌اند، تأسیسات شهری از برنامه نگهداری منظم برخوردار نیستند و کیفیت اجرای پروژه‌ها قربانی کاهش هزینه‌های اولیه می‌شود، در واقع هزینه امروز به آینده منتقل شده است؛ هزینه‌ای که در نهایت از منابع عمومی و کیفیت زندگی شهروندان پرداخت خواهد شد.
از این رو، ضروری است شهرداری‌ها با همکاری شوراهای اسلامی شهر، سهم مشخص و قابل ارزیابی برای نگهداری پیشگیرانه در بودجه سالانه تعیین کنند، هزینه‌های چرخه عمر پروژه‌ها را از مرحله طراحی تا بهره‌برداری محاسبه کنند، نظام حسابداری بهای تمام‌شده را توسعه دهند و اطلاعات مالی و عملکردی خود را به‌صورت شفاف در اختیار شهروندان قرار دهند.
همچنین رعایت استانداردهای فنی، نظارت مؤثر بر پیمانکاران، مناسب‌سازی پیاده‌روها و مرمت مستمر معابر باید به بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های مدیریت شهری تبدیل شود. شهرداری موفق، صرفاً شهرداری‌ای نیست که پروژه‌های بیشتری افتتاح می‌کند؛ بلکه شهرداری‌ای است که می‌تواند زیرساخت‌های ایجادشده را با کیفیت مناسب حفظ کند، هزینه‌های آینده را کاهش دهد و ایمنی و رفاه شهروندان را در اولویت قرار دهد.
