استادیار رشته زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان با حوزه مطالعاتی زبان‌های ایرانی، گویش‌شناسی و زبان‌شناسی تاریخی ابراز کرد: گویش فاخر همدانی یک قدم تا انقراض فاصله دارد.
مهرداد مشکین‌فام گفت: عرایضم را با یک تاریخچه شروع می‌کنم تا ببینیم از دوران باستان چه زبان‌هایی در این منطقه رواج داشته است.
وی با بیان اینکه در دوره باستان (حدود 550 پیش از میلاد) زبان «مادی» در این منطقه رواج داشته است، اظهار کرد: به‌جز چند واژه که احتمالاً در کتیبه‌ها وجود دارد، هیچ سند زبانی مکتوبی از آن در دست نداریم. سپس در حدود 200 پیش از میلاد، زبان «پارتی» یا گونه‌ای شبیه به آن را شاهد هستیم که هر دو از شاخه شمال‌غربی محسوب می‌شوند. البته باید در نظر داشت که تقسیم‌بندی‌های زبانی، جغرافیایی نیستند؛ برای نمونه، زبان بلوچی با اینکه در جنوب‌شرقی کشور رواج دارد، اما در تقسیم‌بندی‌های زبانی جزء زبان‌های شمال‌غربی به‌شمار می‌رود.
استادیار زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی‌سینای همدان با بیان اینکه در حدود سال هزار میلادی گونه‌ای شکل گرفته که همان گویش همدانی است، گفت: البته این گویش با زبان امروزی ما تفاوت‌های زیادی دارد. در واقع به این گونه «فهلویات» گفته می‌شده که بین قرن‌های 11 تا 16 در مرکز، غرب و شمال ایران رواج داشته است؛ چنان‌که اشعار باباطاهر و نامه‌های عین‌القضات همدانی نیز به همین زبان نوشته شده‌اند.
مشکین‌فام با اشاره به اینکه زبان کنونی همدان از شاخه جنوب‌غربی محسوب می‌شود، عنوان کرد: گویش همدانی گونه‌ای منشعب از فارسی است و از نظر تبار و خانواده زبانی، فاصله زیادی با فارسی معیار ندارد. با این حال، من میزان در خطر بودن این گویش را بر اساس شاخص‌های علمی بررسی کرده‌ام.
وی با بیان اینکه گویش ما طبق بررسی‌ها در معرض «خطر شدید» قرار دارد و تنها یک پله تا وضعیت بحرانی و انقراض فاصله دارد، گفت: شاخص‌های ما در این پژوهش شامل انتقال نسلی، تعداد گویشوران، روند تغییر گویشوران و حوزه‌های کاربرد بوده است. هنگام مصاحبه‌ها، هم افراد جوان و هم سالمندان به خطر فراموشی گویش همدانی اذعان داشتند.
استادیار زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی‌سینا با تأکید بر اینکه ضریب انتقال میان‌نسلی دو برابر و بسیار حائز اهمیت است، افزود: وقتی کودکان یک جامعه زبانی آن زبان را یاد نمی‌گیرند و به سمت زبانی با قدرت اجتماعی بیشتر می‌روند، گویش بومی منقرض شده و جای خود را به گویش دیگری می‌دهد. افراد مسن در مصاحبه‌ها گلایه داشتند که «ما متوجه زبان گفتاری نوه‌های خود نمی‌شویم!» عامل اصلی پدید آمدن این وضعیت نیز بحث «پرستیژ» یا منزلت اجتماعی است که در هر جامعه زبانی تأثیر گذاشته و افراد را به سمت استفاده از زبان دیگر می‌کشد.
* تقابلی بین زبان رسم و زبان‌های محلی نیست
مشکین‌فام با بیان اینکه انقراض گویش‌ها و زبان‌ها به معنای حذف یک دانش بشری، فرهنگ، هویت و علم است، اذعان کرد: بنابراین حفظ گویش‌های محلی اهمیت دارد؛ یعنی در کنار زبان رسمی، ملی و علمی که فارسی است، زبان‌های بومی نیز ارزشمندند و هیچ تقابلی با زبان فارسی ندارند. در واقع هر جمعی به یک زبان میانجی نیاز دارد و زبان فارسی شیرازه‌ای است که ما را به هم وصل می‌کند. پس در حفظ و گسترش آن به‌عنوان زبان رسمی، ملی و علمی شکی نیست، اما در کنار آن باید زبان‌های محلی را نیز حفظ و تقویت کرد.
استادیار زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی‌سینا با اشاره به اینکه یکی از اقدامات ارزشمند در راستای حفظ گویش همدانی تولید کتاب «دالان» است که زحمت زیادی برای آن کشیده شده، گفت: از همه دست‌اندرکاران تهیه این اثر تشکر می‌کنم؛ کاری درست و علمی است. خواندن متن‌های گویشی معمولاً دشوار است، به همین دلیل باید به سمت جمع‌آوری پیکره‌های زبانی صوتی و گفتاری برویم که در این کتاب انجام شده است. در واقع هنگام مستندسازی هر زبانی، ثبت صوتی گفتار باعث می‌شود در آینده تلفظ واقعی آن را در اختیار داشته باشیم.
وی در پایان ابراز کرد: کارهایی همچون انتشار چنین کتاب‌هایی و سرودن اشعار محلی، راهی برای حفظ و گسترش گویش‌هاست و به پاسداری از هویت و فرهنگ ما کمک می‌کند.
* جوامعی که نسل‌هایش با یکدیگر حرف نمی‌زنند، دچار فراموشی تاریخی می‌شوند
گفتنی است؛ کتاب «دالان»، اثری برای پیوند نسل‌ها و حفظ گویش محلی است. این کتاب به سه زبان فارسی، انگلیسی و عربی منتشر شده، مناطق تاریخی و گردشگری همدان را همراه با تصاویر قدیم و جدید معرفی کرده و ضرب‌المثل‌های بومی- محلی را در قالب داستان و شعرهای کوتاه و آمیخته با طنز بر پایه گویش همدانی، ارائه می‌دهد؛ نسخه صوتی این اثر نیز تهیه شده است.
تولید این اثر در سال 1404 و هم‌زمان با شرایط پُرالتهاب جنگ انجام شده که نویسنده (مولود شاهمردی) آن را نمادی از «ایستادگی فرهنگی و مقاومت مدنی» توصیف کرده و گفته است «کتابی که در دل جنگ متولد می‌شود، اگرچه بوی خاک و باروت می‌دهد، اما حاوی ارزشمندترین دارایی انسان یعنی امید به ماندگاری است». وی همچنین هدف از نگارش این کتاب را پُر کردن شکاف میان تجربه‌های نسل گذشته و نگاه نسل جدید دانسته و بیان کرده «جوامعی که نسل‌هایش با یکدیگر حرف نمی‌زنند، دچار فراموشی تاریخی می‌شوند».

فاطمه فراقیان