باران به‌تنهایی تالاب‌های همدان را نجات نمی‌دهد
درحالی که تالاب‌های آق‌گل و چم‌شور همچنان با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اظهارات مسئولان محیط زیست و آب منطقه‌ای همدان نشان می‌دهد که بحران این زیست‌بوم‌ها را نمی‌توان تنها به حساب خشک‌سالی و کاهش بارندگی گذاشت؛ تعرض به مسیرهای طبیعی آب، فشار بر سفره‌های زیرزمینی و تغییر کاربری اراضی، بخشی از موانعی هستند که حتی درصورت وقوع بارش‌های مؤثر نیز می‌توانند احیای پایدار تالاب‌ها را با مشکل مواجه کنند؛ موانعی که رفع آن‌ها بیش از انتظار برای باران، به اقدام هماهنگ دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.
تالاب‌های همدان چشم‌انتظار باران‌اند، اما بارندگی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده بازگشت حیات به این زیست‌بوم‌ها باشد. آق‌گل و چم‌شور که همچنان درگیر کم‌آبی هستند، برای بازیابی چرخه طبیعی خود نه‌تنها به بارش‌های مؤثر، بلکه به مسیرهای باز انتقال روان‌آب، منابع آبی کمتر آسیب‌دیده و حوزه‌های آبخیزی، نیاز دارند که ظرفیت طبیعی تأمین آب در آن‌ها حفظ شده باشد. این درحالی است که بخشی از همین ظرفیت‌ها درنتیجه تغییر کاربری اراضی، فشار بر سفره‌های زیرزمینی و دخل‌وتصرف در آبراهه‌ها، با تهدید مواجه شده‌اند.
اظهارات مسئولان محیط زیست و شرکت آب منطقه‌ای همدان نیز مؤید آن است که مسئله تالاب‌ها ابعادی فراتر از کمبود بارندگی دارد؛ از یک‌سو تجاوز به حریم و بستر آبراهه‌ها، تغییر مسیرهای طبیعی جریان آب و ضرورت لایروبی مسیل‌ها مطرح است و از سوی دیگر، گسترش کشت‌های پُرآب‌بر، تغییر اراضی دیم به آبی و برداشت از منابع زیرزمینی، پایداری زیست‌بوم‌های آبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این عوامل اگرچه به یک اندازه در وضعیت تمام تالاب‌های استان نقش ندارند، اما مجموعه‌ای از فشارهای انسانی را آشکار می‌کنند که مدیریت آن‌ها برای احیای پایدار، ضروری است.
در چنین شرایطی، پرسش اساسی تنها این نیست که بارش‌های پاییز و زمستان چه میزان آب به تالاب‌ها خواهد رساند؛ مسئله مهم‌تر آن است که آیا زیرساخت‌های طبیعی انتقال آب حفاظت شده‌اند و دستگاه‌های مسئول برای برطرف کردن موانع شناخته‌شده، برنامه اجرایی مشخصی دارند؟ به‌ویژه آنکه بخشی از حوزه‌های آبریز تأمین‌کننده تالاب‌های همدان در استان‌های هم‌جوار قرار گرفته و احیای آن‌ها به هماهنگی فراتر از مرزهای اداری استان نیازمند است.
برای بررسی این مسائل، وضعیت تالاب‌های آق‌گل، چم‌شور و پیرسلمان، موانع آبگیری و الزامات احیای پایدار آن‌ها را در گفت‌وگو با مهدی صفی‌خانی، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان و مرتضی احمدی‌رحمت، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای استان، بررسی کرده‌ایم.
* آق‌گل و چم‌شور همچنان درگیر کم‌آبی‌اند
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان با اشاره به آخرین وضعیت تالاب‌های استان، گفت: تالاب‌های آق‌گل و چم‌شور همچنان با کم‌آبی مواجه‌اند و تاکنون آبگیری قابل توجهی در آن‌ها اتفاق نیفتاده است.
مهدی صفی‌خانی افزود: آبگیری این تالاب‌ها به جریان یافتن رودخانه‌ها و هدایت سرریز آن‌ها از مسیرهای طبیعی وابسته است؛ بر همین اساس، با توجه به احتمال بارندگی‌های مؤثر، هماهنگی‌هایی با شرکت آب منطقه‌ای انجام شده و لایروبی رودخانه‌ها و آبراهه‌های منتهی به تالاب‌ها، در دستور کار قرار گرفته تا درصورت وقوع سیلاب‌های فصلی در پاییز، زمستان و بهار، آب بدون مانع به تالاب‌ها برسد.
صفی‌خانی با بیان اینکه بارندگی‌های مقطعی پاییز تاکنون برای جاری شدن رودخانه‌ها کافی نبوده است، تصریح کرد: وضعیت آق‌گل و چم‌شور تفاوت چندانی با تابستان گذشته ندارد و تجمع احتمالی مقدار اندکی آب در گودال‌ها و نقاط مرکزی آن‌ها را نمی‌توان آبگیری واقعی دانست.
* «پیرسلمان»، وابسته به چشمه‌های بستر تالاب
وی درباره وضعیت تالاب پیرسلمان توضیح داد: برخلاف آق‌گل و چم‌شور، منبع اصلی تأمین آب پیرسلمان چشمه‌های جوشان بستر آن هستند. معمولاً با پایان تابستان و آغاز پاییز، به‌دلیل فشار بر منابع آب زیرزمینی و محدودیت ذخایر آبی، سطح آب این تالاب کاهش می‌یابد، اما این وضعیت به معنای خشک شدن کامل آن نیست.
به گفته صفی‌خانی، کاهش برداشت از منابع زیرزمینی در پاییز همراه با بارندگی‌های مؤثر می‌تواند به بهبود وضعیت و تکمیل ظرفیت آبی پیرسلمان کمک کند؛ این تالاب با تغییرات نسبتاً محدود در شرایط محیطی و تأمین منابع آب، ظرفیت بازگشت سریع‌تر به وضعیت آبگیری مناسب را دارد.
* احیای پایدار تالاب‌ها نیازمند اصلاح الگوی کشت است
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان با تأکید بر اینکه هدایت آب به تالاب به‌تنهایی نشانه موفقیت برنامه احیا نیست، اظهار کرد: وضعیت پوشش گیاهی، نوع محصولات کشاورزی، میزان برداشت از منابع زیرزمینی، تغییر کاربری اراضی و فعالیت‌های انسانی در حوزه آبخیز، همگی بر آبگیری و پایداری تالاب‌ها اثرگذار هستند.
وی هشدار داد: تبدیل اراضی دیم به کشت آبی و توسعه محصولات پُرآب‌بر در مناطقی که ظرفیت آبی کافی ندارند، فشار بر منابع زیرزمینی را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، تخریب پوشش گیاهی مراتع موجب کاهش نفوذ آب به خاک و محدود شدن تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی می‌شود؛ روندی که علاوه‌بر منابع زیرزمینی، آب‌های سطحی و بافت خاک را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
صفی‌خانی تأکید کرد: اگر عوامل تخریب در حوزه آبخیز ادامه داشته باشند، حتی آبگیری یک‌ساله تالاب نیز پایداری آن را تضمین نمی‌کند و با نخستین تنش آبی، احتمال بازگشت به خشکی وجود دارد.
وی اصلاح الگوی کشت متناسب با ظرفیت منابع آبی، کنترل برداشت‌ها، سامان‌دهی تغییر کاربری‌ها و تصرفات غیر مجاز، حفظ پوشش گیاهی و تقویت مشارکت اجتماعی را از الزامات احیای پایدار تالاب‌ها دانست.
* احیای تالاب‌ها به همکاری استان‌های هم‌جوار نیاز دارد
صفی‌خانی با اشاره به اقدامات مربوط به بازگشایی مسیرهای انتقال آب، گفت: بخشی از حوزه‌های آبریز تأمین‌کننده تالاب‌های همدان در استان‌های مرکزی و کردستان قرار دارد؛ ازاین‌رو اقدامات انجام‌شده در همدان به‌تنهایی کافی نیست.
وی افزود: مکاتبات لازم از طریق اداره کل حفاظت محیط زیست، استانداری و معاونت عمرانی استانداری با دستگاه‌های مسئول در استان‌های هم‌جوار انجام شده تا مسیرهای طبیعی آب در آن مناطق نیز لایروبی و بازگشایی شوند.
به گفته این مقام مسئول، آبگیری تالاب‌ها درصورت وقوع بارندگی و سیلاب، مستلزم همکاری دستگاه‌های متولی در تمام محدوده حوزه‌های آبریز است.
* آبگیری تالاب با احیای آن تفاوت دارد
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان همدان با اشاره به آثار ورود سیلاب بر پوشش گیاهی و حیات پرندگان مهاجر و دیگر گونه‌های وابسته به تالاب‌ها، تأکید کرد: آبگیری ممکن است پدیده‌ای کوتاه‌مدت باشد، اما احیا به معنای بازگشت بلندمدت تالاب به شرایط طبیعی و کارکردهای زیست‌محیطی گذشته است.
وی توضیح داد: آق‌گل و چم‌شور ماهیتی فصلی دارند و انتظار آبگیری دائمی آن‌ها با ویژگی‌های طبیعی این زیست‌بوم‌ها سازگار نیست؛ در گذشته نیز این تالاب‌ها متناسب با شرایط آب‌وهوایی، عمق و گستره آب، در دوره‌هایی آبگیری می‌شدند و سپس با کاهش آب، شرایط برای رشد پوشش گیاهی و استقرار گونه‌های جانوری متناسب، فراهم می‌شد.
صفی‌خانی افزود: مسئله نگران‌کننده زمانی است که چرخه طبیعی آبگیری و خشکی برای دوره‌های طولانی، برای مثال حدود 10 سال، مختل شود؛ چنین وقفه‌ای به گونه‌های گیاهی و جانوری آسیب می‌زند و بازگشت حیات طبیعی را زمان‌بر می‌کند. هرچند خشک شدن تالاب در یک‌سال لزوماً به معنای نابودی همیشگی آن نیست.
* موانع آبگیری از سرچشمه‌های حوزه آبریز آغاز می‌شود
صفی‌خانی با بیان اینکه بررسی موانع آبگیری نباید به مسیرهای نزدیک تالاب محدود شود، گفت: این مسئله باید از ارتفاعات و سرچشمه‌های حوزه‌های آبریز بررسی شود.
وی تغییر کاربری اراضی، تخریب مراتع، تبدیل زمین‌های دیم به آبی، تبدیل باغ‌ها به ساخت‌وساز و گسترش محصولات پُرآب‌بر را از عوامل مؤثر بر جریان طبیعی آب دانست و افزود: نابودی پوشش گیاهی موجب افزایش سرعت روان‌آب‌ها و شکل‌گیری سیلاب‌های لحظه‌ای می‌شود؛ درنتیجه آب بدون فرصت کافی برای نفوذ در زمین و تغذیه منابع آبی از منطقه عبور می‌کند.
به گفته این مقام مسئول، ساخت‌وسازهای غیر مجاز، احداث جاده‌ها و رعایت نکردن مسیرهای طبیعی سیلاب نیز از موانع جریان آب هستند و رفع این مشکلات به همکاری دستگاه‌های مختلف و مشارکت عمومی، نیاز دارد.
* تصرف آبراهه‌ها، مانعی بر سر راه آبگیری تالاب‌ها
در ادامه معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای استان همدان نیز با اشاره به محدودیت وسعت حوزه‌های آبریز و میزان بارندگی سالانه، گفت: تالاب‌های استان ماهیتی فصلی دارند و مهم‌ترین عامل آبگیری آن‌ها بارش است، اما دخالت‌های انسانی نیز شرایط انتقال روان‌آب به تالاب‌ها را مختل کرده است.
مرتضی احمدی‌رحمت افزود: برخی آبراهه‌ها و مسیل‌های منتهی به تالاب‌ها به‌دلیل تعرض مالکان و بهره‌برداران اراضی مجاور، شرایط مناسبی برای انتقال آب ندارند. همچنین محدودیت حوزه آبریز، نبود شرایط طبیعی آبگیری از رودخانه اصلی و خشک‌سالی‌های متوالی، از دیگر عوامل مؤثر هستند که شدت و نوع تأثیر آن‌ها در تالاب‌های مختلف، یکسان نیست.
* ارتباط آبگیری تالاب‌ها با سطح آب زیرزمینی
احمدی‌رحمت با اشاره به اینکه تالاب‌های استان از وضعیت آب زیرزمینی نیز تأثیر پذیرفته‌اند، اظهار کرد: در گذشته که سطح آب زیرزمینی بالاتر بود، شرایط تالاب‌های واقع در حوزه کرخه و مرز حوزه سفیدرود مناسب‌تر بود.
وی افزود: بازگشایی و لایروبی مسیرهای طبیعی انتقال آب، به‌ویژه برای تالاب آق‌گل واقع در حوزه فلات مرکزی، می‌تواند شرایط آبگیری را بهبود بخشد.
معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای درباره برآورد آب ورودی به تالاب‌ها توضیح داد: این برآورد با محاسبه وسعت حوزه آبریز و میزان بارندگی در دوره مورد نظر امکان‌پذیر است، اما به‌دلیل نامشخص بودن مدت، شدت و نوع بارش‌های آینده، نمی‌توان با قطعیت حجم آب ورودی را پیش‌بینی کرد.
* رفع تصرفات و جلوگیری از تغییر مسیر طبیعی آب
احمدی‌رحمت با تأکید بر نقش آبراهه‌ها و مسیل‌ها در انتقال روان‌آب، گفت: تالاب‌ها از گذشته محل تجمع روان‌آب‌های سطحی بوده‌اند و فارغ از آثار خشک‌سالی، موانع انسانی ناشی از دخل‌وتصرف در آبراهه‌ها و مسیل‌ها که تعرض به اراضی ملی محسوب می‌شود، باید از سوی متعرضان و دستگاه‌های متولی، برطرف شوند.
وی افزود: ورود رسوبات معمول و کیفیت طبیعی آب و خاک، بخشی از ویژگی‌های طبیعی این زیست‌بوم‌ها است، اما باید از تغییرات ناشی از دخالت انسانی در شکل و ساختار حریم و بستر آبراهه‌ها و تالاب‌ها و همچنین آلودگی ناشی از پسماندها و پساب‌های کشاورزی و شهری، جلوگیری شود.
این مقام مسئول حفاظت از حریم و بستر تالاب‌ها و آبراهه‌ها، ارتقای آگاهی مجاوران و مقابله با سودجویان و متصرفان را از ضرورت‌های حفاظت از این زیست‌بوم‌ها دانست.
* نبود سد در بالادست تالاب‌های همدان
معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای استان درباره تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی تالاب‌ها گفت: در برخی تالاب‌های استان که منبع تأمین آب آن‌ها صرفاً بارندگی و روان‌آب ناشی از آن است، تفکیک آبگیری طبیعی از تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی، مقدور نیست.
وی توضیح داد: در برخی استان‌ها که احداث سد موجب کاهش آب ورودی به تالاب‌ها شده، رهاسازی حق‌آبه زیست‌محیطی ضرورت دارد، اما این وضعیت در همدان مصداق ندارد؛ زیرا سدی در بالادست تالاب‌های استان وجود ندارد.
احمدی‌رحمت در پایان سخنانش بر ضرورت جلوگیری از تعرض به حریم و بستر تالاب‌ها، پیگیری خلع ید متصرفان و رفع موانع موجود در آبراهه‌ها و مسیل‌های منتهی به تالاب‌ها، تأکید کرد.
گفتنی است؛ آنچه از اظهارات دو مقام مسئول درباره وضعیت تالاب‌های همدان برمی‌آید، این است که اگرچه میزان بارندگی و ویژگی‌های طبیعی حوزه‌های آبریز در آبگیری این زیست‌بوم‌ها نقش تعیین‌کننده دارد، اما نمی‌توان تمامی مشکلات موجود را به خشک‌سالی نسبت داد. بخشی از موانع احیای تالاب‌ها حاصل مداخلات انسانی است و برطرف کردن آن‌ها نیز در حوزه مسئولیت نهادهای اجرایی قرار می‌گیرد. از همین رو، انتظار برای بارش‌های مؤثر نباید به جایگزینی برای اقدام در برابر عوامل شناخته‌شده تخریب، تبدیل شود.
نخستین مطالبه، تعیین تکلیف تصرفات و موانع موجود در مسیرهای طبیعی انتقال آب است. وقتی مسئولان از تعرض به آبراهه‌ها و مسیل‌ها سخن می‌گویند، ضروری است مشخص شود چه میزان از این مسیرها با تصرف یا تغییرات غیر مجاز مواجه شده‌اند، کدام محدوده‌ها نیازمند لایروبی یا بازگشایی هستند و برای رفع موانع چه اقداماتی با چه زمان‌بندی مشخصی پیش‌بینی شده است. مکاتبه با دستگاه‌های مسئول و قرار گرفتن اقدامات در دستور کار، اگرچه گام اولیه محسوب می‌شود، اما ملاک ارزیابی عملکرد باید میزان رفع موانع در عرصه عمل باشد. این مطالبه به‌ویژه درباره هماهنگی با استان‌های مرکزی و کردستان اهمیت دارد؛ زیرا جریان طبیعی آب تابع مرزبندی‌های اداری نیست و اقدامات محدود به یک استان الزاماً به نتیجه مطلوب، منتهی نخواهد شد.
دومین مسئله، ضرورت پیوند دادن برنامه احیای تالاب‌ها با مدیریت منابع آب و کاربری اراضی در حوزه‌های آبریز است. هشدار درباره تبدیل اراضی دیم به کشت آبی، توسعه محصولات پُرآب‌بر و فشار بر منابع زیرزمینی زمانی می‌تواند به اصلاح وضعیت منجر شود که در سیاست‌های اجرایی دستگاه‌های متولی کشاورزی، منابع طبیعی و آب، بازتاب پیدا کند. در این زمینه لازم است روشن شود چه برنامه‌ای برای کنترل برداشت‌های غیر مجاز، جلوگیری از تغییر کاربری‌های آسیب‌زا و متناسب‌سازی الگوی کشت با ظرفیت منابع آبی تدوین شده و تحقق آن چگونه ارزیابی می‌شود. بدون چنین اقداماتی، حتی آبگیری مناسب در یک‌سال پُربارش نیز نمی‌تواند به معنای رفع عوامل تهدیدکننده تالاب‌ها باشد.
سومین مطالبه، تدوین برنامه‌ای مشترک، قابل سنجش و پاسخ‌گو برای احیای تالاب‌های استان است. تفاوت شرایط آق‌گل و چم‌شور با پیرسلمان نشان می‌دهد که نمی‌توان برای همه تالاب‌ها نسخه‌ای یکسان پیچید. برنامه احیا باید متناسب با ماهیت فصلی یا شرایط تأمین آب هر تالاب، دارای اهداف مشخص و شاخص‌هایی فراتر از مشاهده آب در بستر آن باشد؛ از تداوم چرخه طبیعی آبگیری و خشکی گرفته تا وضعیت پوشش گیاهی و بازگشت کارکردهای زیست‌محیطی. همچنین ضروری است مسئولیت هر دستگاه، اقدامات پیش‌بینی‌شده و نتایج اجرایی به‌صورت شفاف اعلام شود تا امکان ارزیابی عمومی فراهم باشد.
درنهایت، بارندگی متغیری طبیعی است که مدیریت اجرایی اختیار چندانی بر میزان و زمان وقوع آن ندارد، اما حفاظت از حریم تالاب‌ها، رفع تصرفات، جلوگیری از تخریب حوزه‌های آبریز و هماهنگی میان دستگاه‌ها در قلمرو تصمیم‌گیری و مسئولیت انسانی قرار دارد. از این منظر، آزمون واقعی مدیریت تالاب‌های همدان نه در میزان بارانی است که خواهد بارید، بلکه در اقداماتی است که باید پیش از باریدن آن، انجام شده باشد.
