رئیس اسبق خانه کشاورز همدان با مرور بیش از هشت دهه زیست پربار خود از سال 1322 تاکنون گفت: «مسیر زندگی من از آموزش‌های پیشاهنگی در دوره دبستان و سال‌ها معلمی در روستاهای محروم خوزستان آغاز شد و در ادامه به بیش از 30 سال تلاش در عرصه کشاورزی، خدمت و مطالبه‌گری در خانه کشاورز، ارتقای بهره‌وری سیب‌زمینی از 16 به 40 تن در هکتار، تولید نخستین سیب‌زمینی ارگانیک و بنیان‌گذاری شورای داوری اصناف کشاورزی در کشور پیوند خورد.
ابوالقاسم سوزنچی، فعال مدنی، محیط‌زیستی و کشاورزی، با حضور در تحریریه سپهرغرب و تشریح کارنامه چند دهه فعالیت آموزشی و صنفی خود، از روزهای پیشاهنگی در دهه 30 تا پایه‌گذاری داوری صنفی و چالش‌های مدیریتی بخش کشاورزی سخن گفت.
وی در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به اینکه متولد مهرماه سال 1322 و اصالتاً همدانی هستم گفت: تحصیلات ابتدایی و متوسطه را تا سال نهم در دبیرستان شریعتی (رضاشاه سابق) همدان گذراندم. سال 1340 وارد دانش‌سرای کشاورزی کرمانشاه شدم و دو سال در آنجا تحصیل کردم. پس از فراغت از تحصیل، با وجود اینکه سهمیه استخدامی همدان بودم، امکان جذب در استان مهیا نشد و ناچار به خوزستان رفتم؛ حدود دو سال در روستاهای مسجدسلیمان آموزگار بودم و 13 سال بعد را نیز در دبستان‌ها، دبیرستان‌ها و دانش‌سرای مقدماتی این شهرستان تدریس کردم.
این فعال فرهنگی تصریح کرد: در این فاصله، هم‌زمان با استقرار نظام جدید آموزشی در سال 1348 و راه‌اندازی مقطع راهنمایی، ابتدا در اهواز و سپس در همدان مدرک فوق‌دیپلم گرفتم. سپس در سال 1354 با قبولی در آزمون سراسری، وارد دوره شبانه رشته زبان و ادبیات عرب دانشگاه تهران شدم و تا سال 1359 در پایتخت حضور داشتم.
سوزنچی یادآور شد: با وجود همه دشواری‌ها، همواره در کانون فعالیت‌های مدنی و اجتماعی بودم؛ از همان سال نخست ورود به دانشگاه، ابتدا به عنوان نماینده رشته و سپس نماینده کل دانشجویان دوره شبانه دانشگاه تهران انتخاب شدم و در جریان رویدادهای انقلاب نیز حضوری مستمر داشتم.
وی ادامه داد: سال 1359 به همدان بازگشتم و تا زمان بازنشستگی در سال 1374، در این شهر به خدمت ادامه دادم. پس از بازنشستگی، همراه با برادر مرحومم مزرعه‌ای خریدم و نزدیک به سه دهه به کشاورزی مشغول بودم. اگرچه امروز به دلیل کهولت سن از دامنه فعالیت‌های زراعی کاسته‌ام، اما همچنان در انجمن‌های ادبی و تشکل‌های صنفی فعالم.
این پیشکسوت فرهنگی افزود: در عرصه تولید، هم‌زمان دامداری، پرورش آبزیان و نهالستان را نیز اداره می‌کردم که متأسفانه به دلیل خشکسالی و بحران کم‌آبی، همه آنها از دست رفت.
سوزنچی در پاسخ به پرسشی درباره نقطه آغاز فعالیت‌های مدنی خود گفت: ورود من به این عرصه به سال 1334 و پایان دوره دبستان بازمی‌گردد. در سال 1336 موفق شدم نشان پیشاهنگ درجه‌یک را کسب کنم که در آن دوره، در سطح استان همدان تنها من و آقای «محمد فیضی» حائز این رتبه بودیم. در همان دوران پیشاهنگی نیز آموزش‌های امدادی را فراگرفتم.
وی خاطرنشان کرد: اگرچه در آن زمان به دلیل سن کم و اینکه آموزش‌ها به‌جای کادر درمانی توسط معلمان ارائه می‌شد، دانسته‌های من چندان تخصصی نبود، اما فراگیری همان اصول اولیه، روحیه «برداشتن سنگ از پیش پای مردم» را برای همیشه در وجودم نهادینه کرد.
وی با اشاره به نخستین تجربه تدریس خود در خوزستان خاطرنشان کرد: سال 1342 که وارد روستای «چم‌آسیاب» در منطقه مسجدسلیمان شدم، عمق محرومیت و فقر بهداشتی فاحش بود؛ روستایی با 84 خانوار که حتی مدرسه‌اش سرویس بهداشتی نداشت. از سوی دیگر، خشک‌سالی چهارساله امان عشایر کوچنده منطقه را بریده و شرایط دشواری حاکم کرده بود؛ اما همین محرومیت، انگیزه مرا برای خدمت دوچندان کرد.
این معلم پیشکسوت اضافه کرد: با توجه به تجربه قبلی در حوزه باغداری و آموزش‌های دانش‌سرای کشاورزی، از اینکه صرفاً در کلاس درس تدریس کنم راضی نبودم. از این رو، محوطه 25 متری حیاط مدرسه را با آب مختصری که وجود داشت تبدیل به بوستان کردم.
سوزنچی ادامه داد: بهمن‌ماه در آن قطعه‌زمین بوته‌های خیار کاشتم و با شیوه‌های فنی که روستاییان از آن بی‌خبر بودند، محصول را با قیمت قابل‌توجه «کیلویی سه تومان» فروختم. با درآمد حاصل از آن، برای 15 دانش‌آموز بی‌بضاعت مدرسه لباس پیشاهنگی خریدم و کلاس‌های انشا، نقاشی و ورزش را به آموزش‌های عملی کشاورزی پیوند زدم.
وی تصریح کرد: هرچند این ابتکار در آن روزگار با گزارش منفی اداره فرهنگ روبه‌رو شد و بازخواستم کردند که چرا برنامه رسمی وزارتخانه را تغییر داده‌ای، اما برکات معنوی‌اش تا امروز ماندگار است؛ به‌گونه‌ای که پس از گذشت بیش از شش دهه، هنوز با تک‌تک آن شاگردان کلاس اول که امروز خود بازنشسته و صاحب نوه و نتیجه‌اند، ارتباط خانوادگی دارم.
این فعال فرهنگی در تشریح چگونگی بازگشت دائم خود به زادگاهش گفت: سال 1359 با همراهی آقای «اکرمی» از دوستان قدیمی که مدیرکل وقت آموزش و پرورش استان بود، به همدان آمدم و مدیریت مجتمع آموزشی «فلسطین» را عهده‌دار شدم؛ دورانی که سرشار از خاطرات ارزشمند کاری بود.
سوزنچی در ادامه به انگیزه ورود جدی خود به مطالبات جامعه کشاورزی پس از بازنشستگی در سال 1374 اشاره کرد و افزود: پس از فراغت از خدمات آموزشی، برای دوری از هیاهوی شهر به روستای «قرخلر» در بخش قهاوند رفتم تا مزرعه‌داری کنم. آنجا از نزدیک دیدم که چقدر در حق کشاورزان زحمتکش اجحاف می‌شود. احساس کردم به عنوان فردی تحصیل‌کرده با پیشینه آموزشی، نباید در برابر این نارسایی‌ها سکوت کنم.
وی یادآور شد: بر همین اساس، برای نخستین بار در کشور ایده تشکیل «شورای داوری اصناف کشاورزی» را در همدان پایه‌گذاری کردم؛ سازوکاری که بعدها الگوی اصناف دیگر نظیر مشاوران املاک و نمایشگاه‌داران خودرو شد. این ابتکار با استقبال آقای «گلستانه»، معاون وقت پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان روبه‌رو شد و پس از استقرار در همدان، به سراسر کشور تسری پیدا کرد؛ بنده نیز به مدت سه سال ریاست شورای داوری اتاق اصناف کشاورزی و مدتی نیز ریاست صنف مربوطه را بر عهده داشتم.
این فعال بخش کشاورزی با اشاره به پیشگامی در تحول زراعت سیب‌زمینی گفت: هم‌زمان با این اقدامات، با توجه به جایگاه راهبردی سیب‌زمینی در امنیت غذایی، وارد شرکت «رویان‌بذر گستر» شدم؛ مجموعه‌ای تخصصی با 101 عضو در 14 استان کشور که 22 عضو آن در همدان فعال بودند و بنده 16 سال عضویت هیئت‌مدیره کشوری و ریاست کانون این تشکل در استان را عهده‌دار بودم.
سوزنچی افزود: زمانی که شرکت «رویان‌بذر گستر» وارد این عرصه شد، میانگین برداشت سیب‌زمینی در مزارع ما حدود 16 تن در هر هکتار بود؛ اما با اقدامات تخصصی، اصلاح بذر و تکنولوژی‌های ترویجی این مجموعه، میانگین تولید به 40 تن در هکتار ارتقا یافت؛ دستاوردی بزرگ که اغراق نیست اگر بگوییم 80 درصد آن مرهون فعالیت‌های همین شرکت بود.
وی با تشریح دلایل کناره‌گیری خود از این مجموعه در حدود سال 1388 گفت: کاهش شدید منابع آبی مزرعه و ناتوانی در تأمین آب زراعی از یک‌سو، و گلایه از برخی رویکردهای فردی و غیرملی در تشکل از سوی دیگر، سبب خروج من از این مجموعه شد.
این فعال محیط‌زیست ادامه داد: همواره باور قلبی‌ام این بوده که تشکل‌ها و افراد در سطح کلان، باید فراتر از منافع شخصی یا گروهی بیندیشند؛ نماینده یا فعال صنفی که به پایتخت می‌رود باید مصالح کل کشور را مدنظر قرار دهد، درحالی‌که متأسفانه برخی انگیزه‌های فردی مانع از شکل‌گیری چنین دیدگاهی بود.
سوزنچی با اشاره به بیش از 25 سال حضور خود در تشکل خانه کشاورز خاطرنشان کرد: در مسیر فعالیت‌های کشاورزی، برای نخستین بار در استان همدان موفق شدم محصول «سیب‌زمینی ارگانیک» را در مقیاس انبوه تولید کنم، اما افسوس که این حرکت سلامت‌محور با هیچ حمایتی از سوی دستگاه‌های متولی همراه نشد.
وی با با ابراز اینکه به نظر بنده در ستاد اداری جهاد کشاورزی، برخی مدیران و کارمندان تجربه کار میدانی و زراعت در مزرعه را ندارند گفت: متأسفانه همین فاصله عمیق با متن مزارع و واقعیت‌های عینی، به رکود تولید و آسیب بخش کشاورزی دامن زده است. می‌توان گفت بخشی از تحول یا رشدی که در بهره‌وری تولید پدید آمده، حاصل سرمایه‌گذاری، نبوغ و پیگیری بخش خصوصی بوده است.
وی در ادامه با اشاره به سه دهه کنشگری مداوم در عرصه حفاظت از منابع حیاتی آب اظهار کرد: از زمان ورودم به عرصه کشاورزی، همواره از مدافعان و حامیان سرسخت حفظ منابع آب بوده‌ام. نقطه عطف این حضور به سال 1388 و فرآیند تدوین لایحه و قانون درخصوص مسائل آب بازمی‌گردد؛ در آن مقطع از من دعوت شد تا به عنوان نماینده کشاورزان و بهره‌برداران (آب‌بران) در مرکز بررسی‌های دفتر راهبردی ریاست‌جمهوری حضور یابم تا نظرهای جامعه کشاورزی در قانون لحاظ شود.
وی با یادآوری جلسات تخصصی آن دوران افزود: در آن کارگروه، دکتر محمد فاضلی، جامعه‌شناس سرشناس، ریاست گروه را بر عهده داشتند. زمانی که دیدگاه‌های مرا جویا شدند، تفاوت نگاه من به‌عنوان یک کشاورزِ دارای تجربه میدانی با نگاه نظری متخصصان و اساتید برجسته دانشگاهی کاملاً آشکار شد.
این فعال محیط‌زیستی و کشاورزی تصریح کرد: در همان جلسه گلایه‌ای را خطاب به اساتید صاحب‌نام حاضر مطرح کردم که شما با وجود تمام دانش و جایگاه علمی‌تان، هرگز عمقِ غمِ آب و خاک را آن‌گونه که یک کشاورز لمس می‌کند، احساس نکرده‌اید؛ چراکه خودتان کشاورز نیستید.
به گفته سوزنچی، همین تبیین میدانی و انتقال تجربیات واقعی سبب شد تا جرقه‌های ساخت یک اثر مستند زده شود؛ پروژه‌ای که نهایتاً به تولید مستند ماندگار «مادرکشی» به کارگردانی کمیل سوهانی درباره چالش‌های زیست‌محیطی و بحران آب در ایران انجامید. این مستند 75 دقیقه‌ای که به واکاوی جامع بحران منابع آبی کشور می‌پردازد، تصویربرداری‌اش از مزرعه بنده آغاز شد و حدود 15 دقیقه از کل فیلم به روایت وضعیت مزارع ما و پیامدهای مستقیم تنش آبی اختصاص یافت.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: ما همواره رنج و غصه آب را خورده‌ایم، اما امروز در استان همدان، چالش تأمین و توزیع آب، مستقیماً به دشت خسته و تشنه‌ استان خسارت وارد می‌کند.
وی یادآور شد: به‌عنوان نمونه بارز، حق‌آبه‌هایی نظیر آب «گنج‌نامه» و آب حوزه «دره خاکو» که اساساً و منطقاً باید به مصرف کشاورزی و تغذیه دشت‌های منطقه برسد، صرف مصارف شرب شهری می‌شود.
* از مدال‌های خدمت تا طنین خاطره‌انگیز سلام در میان عشایر بختیاری
این فعال فرهنگی و اجتماعی با اشاره به کارنامه آموزشی و کشاورزی خود اظهار کرد: در دوران خدمت در آموزش و پرورش 27 برگ تشویق‌نامه دریافت کردم، بارها به‌عنوان «معلم نمونه» برگزیده شدم و حتی در نظام گذشته نشان رسمی آموزشی (درجه دو همایون) دریافت کردم که تا مدتی از مزایای آن بهره‌مند بودم. اما در بخش کشاورزی در تمام این سال‌ها تنها یک‌بار به‌عنوان کشاورز نمونه مطرح شدم.
سوزنچی با مرور خاطرات اثرگذار سال‌های آغازین تدریس در خوزستان خاطرنشان کرد: در دومین سال خدمتم در روستاهای مسجدسلیمان، فقر بیداد می‌کرد. دانش‌آموزی داشتم در کلاس دوم به نام «رضا» که هر روز با دمپایی‌های لنگه‌به‌لنگه مسیری طولانی را پیاده می‌آمد؛ چراکه دبستان ما پذیرای کودکانی از 11 روستای اطراف بود که بین 6 تا 11 کیلومتر فاصله داشتند.
وی افزود: در سال 1343 یک جفت کفش چرمی به قیمت حدود 35 ریال برایش تهیه کردم و به او دادم. از فردای آن روز صحنه‌ای دیدم که هرگز اشکم را بند نیاورد؛ رضا کفش‌ها را زیر بغل می‌گرفت و پابرهنه می‌آمد و تازه وقتی به ورودی مدرسه می‌رسید کفش‌ها را به پا می‌کرد. چنان در حیاط با افتخار قدم برمی‌داشت که گویی سوار بر هواپیما است.
این معلم پیشکسوت در ادامه با صداقتی کم‌نظیر به یک تحول درونی و درس اخلاقی بزرگ در زندگی‌اش اشاره کرد و گفت: در سال 1370 که توفیق تشرف به حج تمتع و زیارت خانه خدا را پیدا کردم، پس از طواف و هنگام اقامه دو رکعت نماز در مقام ابراهیم (ع)، تمام گذشته و خطاهایم از برابر چشمانم گذشت. به یاد آوردم که در دهه‌های گذشته، متأثر از فرهنگ تنبیهی رایج آن زمان، چوب به دست می‌گرفتم و اگر دانش‌آموزی نمره پایین گرفته بود جریمه‌ می‌شد.
سوزنچی بیان کرد: در آن روزگار شاگردی بسیار باهوش و شاد به نام رضا در شهر مسجدسلیمان داشتم که هنگام تنبیه، خم به ابرو نمی‌آورد و دردی در چهره‌اش نشان نمی‌داد؛ منِ جوان کم‌تجربه نیز از سر ناآگاهی و به گمان اینکه تنبیه نوعی ادای وظیفه تربیتی است، ضربه را محکم‌تر می‌زدم. سال‌ها بعد در کنار کعبه، ندامت سنگینی تمام وجودم را فراگرفت، اشک ریختم که خدایا، دستم به رضا نمی‌رسد، من در حق او ستم کردم، تو خودت از او برایم رضایت بگیر.
وی افزود: معتقدم انسان اگر در عمل متصل به خدا و متخلق به صفات الهی باشد، پاداش آن را در همین دنیا می‌بیند؛ کمااینکه امروز پس از 50 یا 60 سال، محال است در طول هفته دو یا سه شاگرد قدیمی از خوزستان، تهران یا همدان با من تماس نگیرند و در روز معلم سیل ابراز محبت و اشعار یادبود به سویم روانه نشود.
این فعال اجتماعی همچنین به روایت دیدار خاطره‌انگیز با یکی از شاگردان دختر عشایری پس از سال‌ها پرداخت و گفت: در سال‌های نخست تدریس، دختری هفت‌ساله به نام «بی‌بی‌جان» در کلاسم بود؛ کودکی با چشمانی سبز و بسیار معصوم که عمویش کلانتر ایل بود و به‌دلیل نداشتن فرزند، او را نزد خود نگه می‌داشت.
سوزنچی ادامه داد: بی‌بی‌جان رفتار خاصی داشت؛ هر روز صبح با نگاهی خیره می‌ایستاد تا من به او سلام کنم و او پاسخم را بدهد. دو سال مداوم این عادت پابرجا بود. اساساً ایل بختیاری رسم دیرینه‌ای دارند که هرکس وارد جمعی شود، فارغ از سن و مقام، بی‌درنگ سلام می‌کند؛ سنتی اخلاقی که من نیز آن را از همان مردم شریف آموختم.
وی ادامه داد: دهه‌ها گذشت تا اینکه اواخر دهه هفتاد یا اوایل دهه هشتاد، تلفن همراهم به صدا درآمد و صدای یکی از شاگردانم را شنیدم که همسر بی‌بی جان بود و عصر همان روز با این دانش‌آموزان قدیمی دیدار کردم، حالا آن کودک خردسال دیروز، به همراه فرزندان و دامادهایش به دیدن من آمده بودند.
این معلم باسابقه در ادامه خاطرنشان کرد: آن شب در منزل گرد هم آمده و آلبومی قدیمی را گشودم؛ عکسی منحصربه‌فرد از دانش‌آموزان آن دوران در قاب یک تصویر که خودشان هم نسخه‌ای از آن نداشتند. با وجود گذشت نیم قرن، نام و کلاس تک‌تک آن کودکان را دقیقاً به یاد داشتم و برایشان بازگو کردم؛ پیوندی قلبی و ریشه‌دار که نشان می‌دهد عمر یک معلم با یاد، لبخند و عاطفه شاگردانش امتداد می‌یابد و هرگز به پایان نمی‌رسد.
سوزنچی به ‌مرور فراز و فرودهای دهه‌های زندگی پربار خود پرداخت و خاطرنشان کرد: پدرم، باوجود رویکرد سخت‌گیرانه در تربیت در فرهنگ آن زمان، انسانی پرهیزکار بود و من صلابت و قاطعیت را از او آموختم.
وی در ادامه با ابراز رضایت از مسیر موفقیت فرزندانش افزود: امروز فرزندانم در حوزه‌های علمی، پزشکی و اجرایی؛ از استاد دانشگاه و معاون دانشکده باقرالعلوم قم تا پزشک و مدیر اجرایی، هر یک در عرصه‌های تخصصی خود برای کشور می‌کوشند و این بزرگ‌ترین سرمایه زندگی من است.
این فعال اجتماعی با اشاره به دوران دبستان خود گفت: آقای عین‌القضاتی، آموزگار سال‌های پنجم و ششم ابتدایی‌ام، انسانی وارسته، بااخلاق و یکی از اثرگذارترین معلمان تمام دوران تحصیلم بود.
سوزنچی با بازخوانی خاطرات دانشجویی‌اش در دانشگاه تهران تصریح کرد: به یاد دارم سال 1355، در مواجهه با شخص شاه نسبت به وضعیت نامناسب دانشجویان اعتراض کردم. بعدها زمانی که از من خواستند نامه‌ای در تأیید شرایط رفاهی بنویسم که با واقعیت فرسنگ‌ها فاصله داشت، به‌عنوان نماینده دانشجویان شبانه زیر بار نرفتم؛ چراکه معتقد بودم شرافت دانشجو نباید فدای مصلحت‌های تبلیغاتی شود.
به اذعان وی، این ایستادگی در فضای امنیتی آن روزها هزینه‌هایی برایش در پی داشت که با پیگیری مداوم و تکیه بر حق‌طلبی از آن‌ها عبور کرد.
وی افزود: مأمور به تحصیل شدن معلمان در دانشگاه‌ها و احداث مهدکودک برای فرزندان معلمان، برای نخستین‌بار در سال 1356 با پیگیری‌های من به ثمر نشست.
این معلم بازنشسته با اشاره به دهه‌ها فعالیت خود در عرصه امدادرسانی اظهار کرد: فعالیت‌های امدادی من از پیش از انقلاب در مسجد امام باقر(ع) خیابان اسکندری تهران آغاز شد؛ جایی که گروهی از جوانان دغدغه‌مند را برای شرایط بحرانی آموزش می‌دادیم.
سوزنچی ادامه داد: در دوران جنگ و هم‌زمان با بمباران شهرها، حدود دو هزار امدادگر را در پادگان قهرمان و پایگاه‌های بسیج آموزش دادم و پس از آن نیز توفیق داشتم به‌عنوان مدیر اورژانس در عملیات رمضان خدمت کنم.
وی با اشاره به ادامه فعالیت‌هایش در دوران دفاع مقدس گفت: پس از مجروح‌شدنم در سال 1363 و ترخیص از بیمارستان، تا پایان جنگ در سال 1367، چندین‌بار به‌عنوان معلم در مناطق جنگی تدریس کردم؛ همچنین در سال 1365 مدیریت مجتمع آموزشی لشکر انصارالحسین (ع) را بر عهده داشتم.
این فعال فرهنگی و اجتماعی افزود: فعالیت‌های امدادی من به سال‌های جنگ محدود نمانده است و هنوز هم اگر در میان بستگان یا اطرافیان به کمک‌های پزشکی، از جمله پانسمان و زخم‌بندی، نیاز باشد، تا جایی که در توان دارم کمک می‌کنم.
سوزنچی همچنین با اشاره به شیوه‌ای از همیاری محلی در تأمین و استفاده‌ مشترک از تجهیزات پزشکی خاطرنشان کرد: بعضی از وسایل را افراد نیکوکار در اختیار دارند و میان نیازمندان می‌چرخانند؛ برای نمونه کپسول اکسیژن، دستگاه سنجش قند خون، عصا یا ویلچر. این هم نوعی امدادرسانی و یاری‌رساندن به دیگران است.
وی با اشاره به حضورش در انجمن‌های ادبی گفت: «در نشست‌های این انجمن‌ها نیز با توجه به میانگین سنی بالای برخی حاضران، نکاتی را درباره کمک‌های اولیه و نشانه‌های سکته مطرح می‌کنم. اگر بتوانم با یادآوری این نکات به سلامتی دیگران کمک کنم، خودم هم از این کار لذت می‌برم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تاکنون بیش از پنج هزار جلد کتاب به کتابخانه‌های مختلف و مدارس اهدا کرده‌ام و در چند ماه اخیر نیز با همکاری مرکز اسناد ملی، موفق به تأسیس سه کتابخانه در سطح استان همدان شده‌ام که شامل انجمن ادبی صفاالحق، مرکز تحکیم خانواده‌ دفتر امام‌جمعه محترم و پاسگاه انتظامی بخش قهاوند می‌شود.

شهره کرمی