هدفمندسازی یارانه‌ها در تاریخ 27 آذر 1389 اجرا شد و از همان موقع تا امروز پرداخت یارانه به تمام دهک‌های درآمدی موجب اعتراض کارشناسان، نمایندگان مجلس و دولتی‌ها بوده و است.
این موضوع باعث شد تا در دولت روحانی، وزیر اقتصاد شب پرداخت یارانه نقدی را مصیبت عظمای دولت بخواند و وزیر نفت شب پرداخت یارانه‌ها را به عذاب الیم تشبیه کند. در دولت چهاردهم نیز ناترازی‌های منابع در تأمین هدفمندی‌ها موجب شده تا وزیر اقتصاد از دست خالی دولت برای پرداخت یارانه‌ها بگوید. عبدالناصر همتی با تأکید براینکه پول باید به طبقات پایین داده شود، تأکید کرد: الآن دستمان تنگ شده است، یارانه به طبقات پایین نمی‌توانیم بدهیم.
حذف یارانه نقدی ثروتمندان موضوع مهمی است که همواره مورد اتفاق دولت و مجلس بوده و تأکید شده که پرداخت یارانه نقدی باید از سوی ثروتمندان به نفع فقرا، نیازمندان و اشتغال حذف شود.
با این حال اما با وجود گذشت بیش از 10 سال از اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها و تغییر چند دولت و مجلس همچنان پرداخت جمعی و غیرهدفمند یارانه نقدی بعنوان چالش‌ اصلی اجرای این قانون ادامه دارد و هیچ برنامه منسجم و کارآمدی برای رفع این معضل اجرایی نشده است. در تمامی این سال‌ها به کرات بحث غربالگری مطرح بوده و از کارشناسان گرفته تا مجلس و حتی خود دولت‌ها از حذف دهک‌های بالا و ضرورت آن سخن گفته اند، ولی در عمل اتفاقی نیفتاده است؛ زمانی بهانه نبود بانک‌های اطلاعاتی مطرح بود و زمانی دیگر نگرانی از بازخورد‌های حذف یارانه.
طی این سال‌ها قانون بودجه هم همواره محلی برای مناقشه درباره جریان هدفمندی یارانه‌ها به ویژه پرداخت‌های نقدی بوده است و همچنان نیز با اصرار نمایندگان، تکالیف قانونی برای حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی در قوانین بودجه به تصویب می‌رسد ولی خبری از اجرای ملموس آن توسط دولت‌ها نیست.
"دولت مکلف به حذف یارانه نقدی پردرآمدها شد"، این خبری بود که از مصوبات اخیر مجلس درجریان بررسی و تصویب بودجه 1404 بیرون آمد. مجلسی‌ها درحالی برای چندمین سال متوالی دولت را مکلف به حذف یارانه پردرآمدها در بودجه کرده اند که نگاهی به بودجه‌های سال‌های 93 تا 1403 نشان میدهد که در تمام این سالها به جز سال 1400، دولت‌ها مکلف به حذف یارانه پردرآمدها بودند ولی به دلایلی یا نخواستند یا نتوانستند یارانه سه دهک بالای درآمدی را حذف کنند.
* حذف یارانه پردرآمدها در مجلس از کِی استارت خورد؟
در ادامه مروری خواهیم داشت به قوانین بودجه سال‌های 1393 تا 1403 که مجلس دولت‌ها را مکلف به حذف یارانه پردرآمدها کرده بود ولی در هیچ سالی دولت‌ها ریسک انجام این بند قانونی را قبول نکردند و زیر بار حذف یارانه پردرامدها نرفتند.
حذف یارانه پردرآمدها بند قانونی است که از سال 1393 همواره دربودجه‌های سنواتی به تصویب رسیده ولی هیچ دولتی زیر بار اجرای آن نرفته است.
در بودجه سال 1393، نمایندگان مجلس برای اولین بار بعد از اجرای قانون هدفمندی یارانه ها، دولت را مکلف به ثبت نام متقاضیان جدید و حذف یارانه پردرآمدها کرد.
دولت یازدهم برنامه‌هایی را برای حذف یارانه خارج نشینان و پردرآمدها اعلام و برهمین اساس مرحله دوم طرح هدفمندی یارانه‌ها را از 20 فروردین 1393 و با ثبت نام از متقاضیان این مرحله آغاز کرد.
هرچند این دولت اقداماتی را در این سال برای شناسایی خانوارهای پردرآمد آغاز و ثروتمندان را به خود انصرافی دعوت کرد اما خبرها حاکی از آن بود که در نهایت تنها تعداد محدودی از خانوارهای متمول از دریافت یارانه انصراف دادند و برهمین اساس مشکلات یارانه ای دولت همچنان باقی ماند.
در آن سال، وزیر وقت اقتصاد با حضور در مجلس شورای اسلامی پس از جمع آوری‌های آماری اعلام کرد؛ حدود 10 میلیون نفر از افراد پردرآمد شناسایی شدند، که اگر برای دریافت یارانه ثبت‌نام کنند زمینه حذف آنها از سوی دولت فراهم است.
طی سال 93 در قانون بودجه تصویب شد که اگر افرادی نیازمند نباشند ولی ثبت نام کرده و یارانه دریافت کنند 3 برابر یارانه دریافتی جریمه می‌شوند. مطابق بند«و» تبصره 21 قانون بودجه سال 1393 کل کشور ارائه هر گونه اطلاعات اقتصادی نادرست از سوی متقاضیان به تشخیص سازمان، موجب استرداد وجوه یارانه دریافتی و جریمه نقدی 3 برابر میزان دریافتی خواهد شد. ساز و کار دریافت جریمه موضوع این بند به موجب دستورالعملی خواهد بود که با پیشنهاد سازمان به تصویب ستاد خواهد رسید.
با این حال اما باوجود هشدار قانون گذار مبنی براینکه افرادی که نیازمند نباشند ولی در فاز دوم ثبت نام و یارانه دریافت کرده باشند 3 برابر یارانه دریافتی جریمه خواهند شد بیش از 73 میلیون ایرانی در این مرحله ثبت نام کردند.
* حذف و اضافه یارانه بگیرها از سال 94/ یارانه 3.8 میلیون در سال 94 حذف شد
در ابتدای دولت یازدهم،‌ مجلس طى قانون بودجه 93، دولت را ملزم به حذف یارانه ثروتمندان کرد که در عمل اتفاقى نیفتاد و پس از اصرار مجدد مجلس به حذف یارانه ثروتمندان در قانون بودجه 94، سرانجام از سوى علی طیب نیا، وزیر اقتصاد خبر رسمى آغاز حذف یارانه برخى افراد پردرآمد اعلام شد. این در حالى است معاون اول رئیس جمهور در همان زمان اعلام کرد که براى پرداخت یارانه به همه، 15 تا 16 هزار میلیارد تومان کسرى وجود دارد. پس از آن بود که دولت در ابتدای سال 94 در بخشنامه ای مسئولیت حذف یارانه بگیران را به وزارت کار سپرد.
طبق بند ح تبصره 20 قانون بودجه سال 1394، دولت موظف شد یارانه خانوارهای پر درآمد را قطع کند. خانوارهای پر درآمد به تشخیص دولت و براساس شرایط اقلیمی، بعد خانوار و محل سکونت و میزان درآمد تعیین می‌شود.
درآن سال البته دولت وقت طبق بند د تبصره 20 قانون بودجه مکلف شده بود: از فروردین ماه سال 1394، امکان ثبت‌نام کلیه کسانی را که موفق به ثبت‌نام در طرح دریافت یارانه نقدی نشده‌اند در فرمانداری‌های شهرستان‌ها فراهم نموده و از ماه بعد از ثبت‌نام، نسبت به پرداخت یارانه آنان اقدام نماید.
هنگام تصویب بودجه سال 94، دولت و مجلس با توافق نهایی برسر کاهش 5 هزار میلیارد تومانی مجموع یارانه نقدی سال 94، حذف یارانه حدود 10 میلیون نفر را از ابتدای سال 94 در دستور کار قرار دادند. ولی نهایتا وزارت کار اعلام کرد در این سال یارانه 6 میلیون نفر را قطع می‌کند؛ با این حال دولت وقت فقط موفق به حذف 3.8 میلیون نفر شد.
گزارش تفریغ بودجه سال94 نشان می‌دهد، دولت 3.8 میلیون یارانه‌بگیر را در سال 94 حذف کرد؛ در سال 94 تعداد 3 میلیون و 849 هزار و 511 نفر حذف شدند که از این میزان 942 هزار و 733 خانوار و 489 هزار و 664 نفر عضو از خانوار از فهرست یارانه بگیران حذف شدند.
* حذف یارانه 24 میلیون نفر بلاتکلیف ماند
بعد از حذف نصفه و نیمه یارانه دهک‌های بالای درآمدی در سال 94، مجلس در جریان بررسی جزئیات بودجه 95 مصوبه‌ای را به تصویب رساند که بر اساس آن دولت موظف به قطع یارانه 24 میلیون نفر می‌شد و مجلس دولت را موظف کرد تا در سال 1395 یارانه نقدی سرپرست خانوار سه دهک درآمدی بالا و همچنین شش گروه درآمدی مشخص شده را حذف کند.
حذفی که دولت در ابتدا موافق آن بود اما به ناگاه بنای مخالفت گذاشت و سخنگوی دولت وقت، قطع یارانه 24 میلیون ایرانی را تکلیف مالایطاق برای دولت دانست. محمد باقر نوبخت 31 فروردین سال 95 در صحن علنی مجلس با بیان اینکه حذف یارانه 24 میلیون نفر اجرایی و عادلانه نیست، گفت: سال گذشته دولت، مجلس را مکلف به حذف یارانه افراد پردرآمد کرد و براین اساس یارانه 5/4 میلیون نفر حذف شد اما خانوارها با ارائه اسنادی اعلام کردند که به آنها ظلم شده و به همین جهت دوباره 5/1 میلیون نفر جزو افراد یارانه بگیر قرار گرفتند.
نوبخت با بیان اینکه قطع یارانه 24 میلیون نفر اجرایی نیست، افزود: دولت با قانون حذف 24 میلیون نفر در سال 95 و نحوه توزیع آن مخالف است چراکه نمیتوان 24 میلیون نفر را از دریافت یارانه حذف کرد.
در میان این ضد و نقیض‌ها اما برخی حذف یارانه نقدی را اقدامی سیاسی بر علیه دولت می‌دانستند و معتقد بودند فشار مجلس نهم به دولت برای حذف یارانه نقدی برای کاهش محبوبیت دولت بوده است و برخی هم اعلام کردند این دولت است که برای خراب نشدن وجهه اش در انتخابات دوازدهم نمی خواهد یارانه نقدی را حذف کند.
اما به دلیل انتخابات ریاست جمهوری 96 بازهم خبری از حذف یارانه‌ها نبود؛ آنهم در حالی که مجلس دولت را ملزم به حذف یارانه 24 میلیون نفر کرده بود.
نمایندگان مجلس شورای اسلامی در بودجه 95 مصوب کردند که سه دهک بالای درآمدی از دریافت یارانه نقدی حذف شوند. به موجب مصوبه مجلس، در اجرای قانون هدفمندکردن یارانه‌ها مصوب 15/10/1388 به دولت اجازه داده می‌شود در سال 1395 منابع مالی حاصل از اصلاح قیمت کالاها و خدمات موضوع قانون مذکور تا مبلغ چهارصد و هشتاد هزار میلیارد (480.000.000.000.000) ریال و ردیف‌های یارانه‌ای این قانون با استفاده از انواع روشهای پرداخت نقدی و غیرنقدی به خانوارهای هدف و نیازمند، توزیع و همچنین برای ارائه خدمات حمایتی و کمک به بخش تولید اقدام نماید.
* انتخابات 96 مانع حذف یارانه‌ها شد/ یارانه خود را اهدا کنید
درسال 96 و در زمانی که هیاهو برای افزایش یارانه‌های نقدی اوج گرفته بود؛ مرکز پژوهش‌های مجلس اعلام کرد نه تنها در قالب بودجه سال 96 امکان افزایش مبلغ یارانه نقدی وجود ندارد،‌ بلکه برای فراهم شدن امکان پرداخت مبلغ 45500 تومان فعلی،‌ باید یارانه 14 میلیون نفر حذف شود.
طبق تبصره 14 قانون بودجه سال 1396، سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها مجاز شد فقط 33,5 هزار میلیارد تومان از منابع خود را صرف پرداخت نقدی به خانوارها کند. به عبارت دیگر، اگر قرار باشد در سال 1396 ماهیانه 45.5 هزار تومان پرداخت شود، فقط می‌توان به 61 میلیون نفر یارانه نقدی پرداخت کرد؛ در حالی که در اسفندماه 1395 به بیش از 75 میلیون نفر یارانه نقدی پرداخت شده است.
البته دولت و مجلس در بودجه 96 ابداع جدیدی داشتند و به جای تمرکز روی حذف یارانه‌ها و اثرات روانی آن در جامعه به مردم پیشنهاد کردند یارانه خود را اهدا کنند.
در بند ب تبصره 14 هدفمندی یارانه‌ها در بودجه 96 تأکیدشده بود: به منظور افزایش مشارکت مردمی در عرصه‌های اجتماعی حضور نیکوکارانه و خیرخواهانه مردم در تقویت زیرساخت‌های عمومی و فعالیت‌های عام‌المنفعه در حوزه‌های علمی، دانشگاهی، آموزشی، ورزشی، فرهنگی، اشتغالزایی و کارآفرینی، دولت موظف است درصورتی که گروههای پانصد نفری مردمی با رضایت نسبت به اهدای یارانه ماهانه خود به امور فوق در شهر یا روستای مشخص مبادرت نمایند، نسبت به واریز ماهانه مبلغ یارانه پرداختی به آنها به امور و منطقه مربوطه اقدام نماید. آیین‌نامه اجرائی این بند ظرف مدت سه‌ماه با پیشنهاد سازمان برنامه و بودجه کشور به‌تصویب هیأت وزیران می‌رسد. سازمان هدفمندی یارانه‌ها موظف است همزمان با تصویب آیین‌نامه نسبت به تهیه سامانه مناسب برای اعلام رضایت متقاضیان جهت اهدای یارانه خود به موضوعات مذکور اقدام کند. در سال 96 و به دلیل انتخابات ریاست جمهوری عملاً حذفی از یارانه‌ها نداشتیم.
* تکرار حذف یارانه پردرآمدها در بودجه 97
هنگام تصویب و بررسی بودجه سال 97 مجلس و دولت بار دیگر بر ضرورت حذف یارانه پردرآمدها تأکید کردند؛ نمایندگان مجلس جهت تامین نظر شورای نگهبان دولت را موظف به حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی کردند.
طبق بند الف تبصره14 قانون بودجه سال 97ـ در اجرای قانون هدفمندکردن یارانه‌ها مصوب 1388/10/15 و با هدف تحقق عدالت، کاهش فقر مطلق و توسعه بهداشت و سلامت مردم و همچنین معطوف نمودن پرداخت یارانه نقدی به خانوارهای نیازمند و در اجرای ماده (39) قانون برنامه ششم توسعه کلیه درآمدهای هدفمندی یارانه‌ها مندرج در جدول ذیل به حساب سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها نزد خزانه داری کل کشور واریز و پس از تخصیص سازمان برنامه و بودجه کشور، مطابق جدول ذیل هزینه می‌گردد. دولت موظف است نسبت به حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی به صورت تدریجی اقدام نماید.
* بودجه 98: دهک بالای درآمدی حذف شود
در بند یک تبصره 14 قانون بودجه سال 98 بازهم بر حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی تأکیدشده بود؛ طبق این بند دولت موظف است با استفاده از کلیه بانکهای اطلاعاتی در اختیار، نسبت به شناسایی و حذف سه دهک بالای درآمدی از فهرست یارانه بگیران اقدام کند.
* بودجه 99: یارانه 3 دهک بالای درآمدی را با ارائه دلیل و مدرک به افراد حذف کنید
در بند الف تبصره 14 قانون بودجه سال 99 هم مجددا حذف یارانه سه دهک بالای درآمدی به تصویب رسید؛ طبق این بند قانون بودجه سال 99 در اجرای قانون هدفمندکردن یارانه‌ها مصوب 1388/10/15 با اصلاحات و الحاقات بعدی و با هدف تحقق عدالت، کاهش فقر مطلق و توسعه بهداشت و سلامت مردم و همچنین معطوف نمودن پرداخت یارانه به خانوارهای نیازمند و در اجرای ماده (39) قانون برنامه ششم توسعه، تمامی دریافتی‌ها (منابع) مندرج در جدول ذیل به استثنای عوارض شهرداری‌ها و دهیاری‌ها به حساب سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها نزد خزانه داری کل کشور واریز می‌شود و پس از تخصیص سازمان برنامه و بودجه کشور، مطابق جدول ذیل هزینه می‌شود: 1ـ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظف است با استفاده از کلیه بانکهای اطلاعاتی در اختیار و بر اساس معیارها و ضوابطی که توسط این وزارتخانه تعیین می‌گردد نسبت به شناسایی و حذف سه دهک بالای درآمدی از فهرست یارانه بگیران، با ارائه دلیل و مدرک به افراد، اقدام کند.
* حذف یارنه سه دهک بالای درآمدی در بودجه 1400 حذف شد
در قانون بودجه سال 1400 تکلیف قانون بودجه مبنی بر حذف پردرآمد‌ها از لیست یارانه بگیران برداشته شد تا روال معیوب پرداخت یارانه بدون هیچ اصلاحی ادامه داشته باشد.
در لایحه بودجه سال 1400 دولت به روال قبل بند مربوط به حذف سه دهک بالا را در تبصره 14 گنجانده بود؛ به طوری که تاکید شد "وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با استفاده از کلیه بانک‌های اطلاعاتی نسبت به شناسایی و حذف سه دهک بالای درآمدی از فهرست یارانه بگیران اقدام کند. ".
اما تصویب قانون بودجه و گذری بر تبصره 14 نشان می‌دهد که خبری از تکلیف غربالگری و حذف دهک‌های بالا نیست و بند مربوطه در لایحه نیز حذف شده است.
* بودجه 1401: یارانه نقدی حذف و طرح معیشتی اجرا شود
دولت و مجلس در بودجه سال 1401 نیز به ضرورت حذف یارانه دهک‌های بالای درآمدی تأکید کردند؛ طبق بند ب تبصره 14 هدفمندی یارانه‌ها در بودجه سال 1401؛ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با همکاری سازمان هدفمندسازی یارانه­‌ها و با استفاده از پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان مکلف شد حداکثر ظرف سه ­ماه پس از ابلاغ این قانون، ضمن دهک ­بندی درآمدی کلیه خانوارهای یارانه­ بگیر از طریق شاخص ­ها و اطلاعات و داده­‌های متقن و ثبتی قابل اتکاء نسبت به حذف یارانه نقدی و طرح معیشتی خانوارهای پر درآمد اقدام نماید. شناسایی و دهک بندی توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام می‌گیرد.
* بودجه 1402: یارانه خانواده‌های غیرمشمول حذف شود
در قانون بودجه 1402 هم مجددا بر حذف یارانه دهک‌های بالای درآمدی تأکید شده، طبق بند 6 تبصره 14 قانون بودجه سال 1402 ـ سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها موظف است منابع حاصل از حذف یارانه خانواده‌های غیرمشمول حمایت دولت و عوارض و مالیات بر ارزش افزوده موضوع جزء (1ـ 6) این بند را با تخصیص سازمان صرفاً برای تأمین یارانه نان و بابت مستمری خانوارهای پشت نوبتی کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی کشور (مبلغ هشت هزار میلیارد (8.000.000.000.000) ریال) هزینه نماید.
* بودجه 1403: در یارانه افراد حذف شده تجدید نظر کرده و یارانه خانوارهای غیرمشمول حذف شود
در بودجه 1403 هم این تکلیف قانونی به تصویب نمایندگان مجلس رسیده بود؛ در بند 6 تبصره هدفمندی یارانه‌ها در قانون بودجه امسال آمده بود: سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها موظف است با همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نسبت به تجدیدنظر در مورد افرادی که یارانه آنها حذف شده و همچنین نسبت به حذف یارانه خانوار‌های غیرمشمول حمایت دولت به موجب آیین نامه ای که توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با همکاری سازمان برنامه و بودجه کشور و سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها ظرف یک­ماه از لازم­الاجرا شدن این قانون به تصویب هیأت وزیران می‌رسد، اقدام نماید.
* بودجه 1404 و تکرار حذف یارانه پردرآمدها برای چندمین سال پیاپی
با این حال اما نمایندگان در نشست علنی نوبت دوم روز دو‌شنبه مجلس شورای اسلامی در جریان بررسی بخش هزینه‌ای لایحه بودجه سال 1404 کل کشور با الحاق عبارتی به بند (ت) تبصره (13) ماده واحده این لایحه موافقت کردند.
بر اساس این عبارت الحاقی به بند مذکور، دولت مکلف است در سال 1404 یارانه نقدی خانوارهای پردرآمد را حذف نماید.
*امتناع دولت‌ها از 12 سال تکیلف قانونی
بر این اساس، علیرغم اینکه سه دولت گذشته طی 12 سال تکالیف قانونی برای حذف یارانه حداقل سه دهک از پردرآمدها را داشته اند، ولی با بهانه‌های مختلف سیاسی و اقتصادی، از اجرای این تکلیف قانونی سرباز زدند. حال باید دید آیا دولت چهاردهم این تکلیف قانونی را اجرا می‌کند یا نه؟