مدعی این امر این که هم‌اکنون تولیدات مواد معدنی فقط حدود یک درصد از ارزش کل تولیدات بخش‌های مختلف کشورمان را شامل می‌شود. این در حالی است که کارشناسان معتقدند این میزان حداقل باید به پنج درصد می‌رسید.
از سوی دیگر هم‌اکنون حدود 6 هزار معدن در کشور فعال بوده ولی تعداد جمعیت شاغل در معادن کشور به130هزار نفر می‌رسد. آمارهای سال گذشته نشان می‌دهد میزان صادرات تولیدات معدنی و صنایع معدنی به حدود 13 میلیارد و 700 میلیون دلار رسید، در حالی که این میزان صادرات در سال 1401 چیزی حدود 12و نیم میلیارد دلار ارزآوری برای کشورمان به همراه داشته باشند که حاکی از رشد 10 درصدی صادرات این محصولات است. درسال گذشته صادرات زنجیره فولاد به ارزش 1/6 میلیارد، بالاترین سهم را در این بخش به خود اختصاص داد. پس از آن، زنجیره مس با صدور 6/1 میلیارد دلاری در جایگاه دوم قرار گرفت و در ادامه، سهم زنجیره آلومینیوم به 902 میلیون، روی به 547 میلیون، زغال‌سنگ و کک به 500 میلیون و سیمان به 384 میلیون دلار رسید. اما نکته قابل توجه آنجاست که سال گذشته، هفت میلیارد و سه میلیون دلار از محصولات معدنی و صنایع معدنی وارد کشور شد که این رقم 35 درصد بیش از واردات سال قبل بوده است.
*صادرات معدنی‌ها در سال جاری
آمارها نشان می‌دهد از ابتدای فروردین تا پایان آذر سال جاری 46 میلیون و 681 هزار و 337 تن انواع محصولات بخش معدن و صنایع معدنی به ارزش 9 میلیارد و 900 میلیون دلار صادر شده. علاوه بر این میزان صادرات مدت مشابه سال گذشته، 46 میلیون و 960 هزار و 594 تن به ارزش 9 میلیارد و 829 میلیون دلار بود. به همین دلیل مقایسه آمار صادرات 9 ماهه امسال با دوره مشابه سال گذشته، کاهش حدود یک درصدی «تناژ» و افزایش یک درصدی «ارزش» صادرات را نشان می‌دهد. بیشترین صادرات 9 ماهه 1403 مربوط به زنجیره تولید سه محصول شامل فولاد، آلومینیوم و مس به میزان 24 میلیون و 157 هزار و 529 تن و به ارزش هفت میلیارد و 605 میلیون دلار بود.
*افزایش 76 درصدی واردات محصولات معدنی
میزان واردات بخش و معدن و صنایع معدنی طی 9 ماهه 1403 نیز سه میلیون و 282 هزار و 358 تن به ارزش هشت میلیارد و 820 میلیون دلار بود. این در حالی است که میزان واردات این محصولات در مدت مشابه سال گذشته چهار میلیون و 46 هزار و 212 تن به ارزش پنج میلیارد و 21 میلیون دلار بوده، به همین دلیل می‌توان گفت واردات به لحاظ وزنی کاهش 20 درصدی ولی به لحاظ ارزشی رشدی 76 درصدی را تجربه کرده است.
*رشد خام فروشی مواد معدنی
این آمارها نشان می‌دهد با وجود تاکید مقامات بلندپایه کشورمان مبنی بر جلوگیری از خام‌فروشی و ایجاد ارزش افزوده مواد اولیه کشورمان نه‌تنها طی سال‌های اخیر شاهد کاهش خام فروشی نبوده‌ایم بلکه در سال جاری این روند تشدید نیز شده. به طوری که موادخام معدنی کشورمان بدون ایجادهیچ ارزش افزوده‌ای خصوصامحصولاتی همچون فولاد،آلومینیوم ومس به‌صورت گسترده (47میلیون تن در سال جاری)صادر می‌شوند ولی همین مواد اولیه با ایجاد ارزش افزوده در کشور مبدأ صادرات به میزان کمتری به کشورمان ایران (سه میلیون تن) صادر می‌شوند. اما نکته جالب‌تر آن که باوجود آن که صادرات معدنی بیش از 15 برابر میزان وزنی واردات این محصولات است اما ارزآوری کشورمان فقط یک میلیارد و100میلیون دلاربیشتر ازارزبری این بخش است.
*لزوم داشتن نگاه تخصصی به زنجیره معدنی
رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی ایران نیز بر پیچیدگی موضوع خام‌فروشی تأکید کرد و گفت: نمی‌‌‌توان یک نسخه واحد برای تمام مواد معدنی پیچید.
به بیان بهرام شکوری، این‌که باید بتوانیم ارزش‌افزوده بیشتری در زنجیره‌‌‌های معدنی ایجاد کنیم بسیار صحیح است و باید سعی کنیم کالاهای مصرفی نهایی را که مواد معدنی در آن به‌کار رفته تولید کنیم تا موجب ایجاد اشتغال بیشتر، ارزآوری بیشتر و افزایش GDP ‌شود. این حرف منطقی است، اما نمی‌‌‌توان یک نسخه واحد برای تمام مواد معدنی پیچید.
وی به تفاوت میان مواد معدنی مختلف اشاره کرد و افزود: برای مثال در خاکی که عیار خاک مس حدود‌ 0.2 درصد است اصلاً ارزش اقتصادی برای حمل ندارد وحتماً باید فرآوری محصول صورت بگیرد تا ارزش اقتصادی برای حمل پیدا کند. این در مورد بخش دیگری از محصولات مانند سنگ تزئینی مصداق پیدا نمی‌‌‌کند. در نتیجه کوپ سنگی که در معدن تولید می‌شود ارزش اقتصادی حمل را دارد و می‌‌‌تواند وارد کارخانه‌‌‌های فرآوری شده و به اسلب یا تایل تبدیل شود و به فروش برسد.
او همچنین به اهمیت در نظر گرفتن عوامل مختلف در تصمیم‌گیری درباره فرآوری یا صادرات مواد خام اشاره و بیان کرد: میزان ذخیره، کیفیت محصول، داشتن بازارهای خارجی، ذوق و سلیقه مردم و آینده محصول هم می‌‌‌تواند در بحث ارزش‌افزوده مؤثر باشد. برای مثال در سنگ‌‌‌های تزئینی بالای سه میلیارد تن ذخیره ماست که آن هم از رخنمون‌‌‌ها به آن‌ها رسیده‌‌‌ایم نه اکتشافات و در بهترین شرایط 15میلیون تن و در حال حاضر بین 8 تا 12میلیون تن تولید می‌‌‌کنیم؛ یعنی بالای 300 سال سنگ در کشور داریم.
*دلایل خام‌فروشی تولیدات معدنی
یکی ازاصلی‌ترین دلایل خام‌فروشی تولیدات معدنی به فرسودگی و به‌روز نبودن ماشین‌آلات استفاده شده در عادن کشورمان برمی‌گردد که همین امر زمینه افزایش مصرف سوخت و هزینه را برای معدنکاران فراهم کرده. ازسوی دیگر سرمایه‌گذاری در معادن کشورمان در سال‌های گذشته وضعیت خوبی را سپری نکرده، این در حالی است که تولیدات معدنی می‌تواند تا 60 درصد درآمدهای نفتی کشورمان بودجه به ارمغان بیاورند. هم‌اکنون ایران از نظر ذخایر مس، سرب، روی، نمک، گچ، گوگرد، آهن، اورانیوم، آلومینیوم و سنگ‌های تزئینی در صدر برترین کشورهای جهان قرار دارد. به همین دلیل به‌نظر می‌رسد با فرآوری نهایی تولیدات معدنی می‌توان به‌طور متوسط ارزش افزوده این بخش را با افزایش 10 برابری نسبت به ارزش خام مواد معدنی مواجه کرد.
*زینب صفری