دبیر گروه تخصصی شهرسازی شورای مرکزی نظام مهندسی ساختمانی کشور گفت: به‌دلیل شعاعی بودن خیابان‌های شهر همدان، اگر یکی از آن‌ها مسدود شود، دیگر نقاط شهر نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند؛ بنابراین طبق اصول پدافند غیر عامل، می‌بایست این مفهوم در کلیه ساخت‌وسازهای شهری رعایت شود و همدان به یک طرح جامع برای پدافند غیر عامل، نیاز ضروری دارد.
پدافند غیر عامل عبارت است از مجموعه اقدامات غیر مسلحانه‌ای که به‌کارگیری آن‌ها موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، ارتقای پایداری، تداوم فعالیت‌های ضروری و تسهیل مدیریت بحران در برابر تهدیدها و اقدامات نظامی دشمن می‌شود.
دراین‌بین با توجه به حوادث اخیر، موضوع پدافند غیر عامل مسئله‌ای بوده که می‌بایست بیش‌ازپیش مورد توجه قرار بگیرد.
مسئله شهرسازی دفاعی و نقش پدافند غیر عامل در حیات شهرها از مباحث بنیادین در مطالعات شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری از دوران بسیار کهن تاریخی بوده، پس در این راستا شناخت مؤلفه‌های مرتبط با شهرسازی دفاعی، یکی از اصول مورد نظر در ایجاد فضای شهری با حداقل خطر ممکن است؛ بدان معنا که در طراحی شهرها و تعیین کاربری مورد نیازشان و نحوه ارتباط آن‌ها با یکدیگر، باید علاوه‌بر ایجاد فضاهای مناسب، برای حفظ جان مردم در مقابل تهدیدها، امکان تداوم بی‌وقفه فعالیت‌های ضروری و کاهش آسیب‌پذیری شهر، فراهم شود.
با این تفاسیر، بر آن شدیم در این شماره با شهرساز و دبیر گروه تخصصی شهرسازی شورای مرکزی نظام مهندسی ساختمانی کشور گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
محمدخلیل البرزنیا با اشاره به اینکه در شرایط فعلی یکی از موضوعات اساسی که قابل مشاهده است تاب‌آوری نداشتن شهرها و درعین‌حال رعایت نکردن اصول پدافند غیر عامل در شهرسازی است که بارها حتی در شهری همچون تهران از سوی رئیس شورای این شهر نیز مورد گلایه قرار گرفته، گفت: متأسفانه شرایط چند روز گذشته مشخص کرد که در شهرهای ما پناهگاه‌هایی برای مواقع بحرانی، وجود ندارد.
وی افزود: این درحالی است که بر پایه اصول شهرسازی، شهرها می‌بایست برای مواقع بحرانی زیرساخت لازم را در بخش‌های مختلف، داشته باشند.
البرزنیا با ابراز اینکه متأسفانه در نبود پدافند غیر عامل و تجهیز نکردن شهرها به آن در مواقع بروز بحران‌های طبیعی یا انسان‌ساز آمار کشته‌ها و زخمی‌ها افزایش خواهد یافت، تشریح کرد: طی روزهای اخیر آمارها نشان می‌دهند که 80 درصد از آسیب‌ها، به کم‌توجهی به پدافند غیر عامل در شهرسازی بازمی‌گردد.
دبیر گروه تخصصی شهرسازی شورای مرکزی نظام مهندسی ساختمانی کشور با بیان اینکه هم‌زمان با تقویت پدافند عامل (تجهیزات نظامی) می‌بایست شهرهای خود را به پدافند غیر عامل نیز مجهز می‌کردیم، خاطرنشان کرد: البته ما امروز جزء کشورهای پیشرو در پدافند عامل و مجهز به سیستم موشکی و پهپادی هستیم که مایه افتخار است.
البرزنیا با اشاره به اینکه پدافند غیر عامل نیز از این جهت حائز اهمیت است که در شرایط بحرانی بتوانیم زندگی شهریمان را حفظ کنیم، اذعان کرد: این اصل می‌بایست در ساخت‌و‌ساز شهری و تعیین و جانمایی کاربری‌ها، مورد توجه قرار گیرد؛ ایران از ابتدای تاریخ به‌خاطر موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی خود، همواره مورد حمله بوده و هیچگاه خود عامل جنگل و هجوم نبوده است.
وی با بیان اینکه متأسفانه بعد از انقلاب به این موضوع در شهرسازی کمتر توجه شده است، اظهار کرد: پدافند غیر عامل می‌گوید که باید شهری بسازیم که درصورت بروز بحران، سراسیمه نشویم.
این شهرساز همدانی با بیان اینکه طبق این اصل پارک‌هایی که می‌سازیم باید قابلیت تبدیل شدن به پناهگاه را داشته باشند اما متأسفانه در پی توجه نکردن به این مفهوم درصورت بروز حادثه این ساخت‌و‌سازها دچار مشکل می‌شوند، مطرح کرد: بر پایه این اصل می‌بایست در ساخت‌وسازها به‌گونه‌ای عمل کنیم که این اطمینان خاطر وجود داشته باشد که درصورت بروز بحران نه سازه‌ها آسیب خواهند دید و نه به دیگران آسیب خواهند رساند.
البرزنیا تشریح کرد: طبق اصول شهرسازی، آیین‌نامه‌های مشخصی در ارتباط با لزوم توجه به پدافند غیر عامل داریم، اما در زمان اجرا و بهره‌برداری، به این مسائل توجهی نمی‌شود؛ این درحالی است که طبق این اصل وقتی بر اثر وقوع حوادث و بحران‌ها یک ساختمان تخریب می‌شود، ساختمان‌های اطراف نباید آسیب ببینند.
وی با بیان اینکه پدافند غیر عامل باید در امدادرسانی به هر پلاک لحاظ شود، خاطرنشان کرد: حتی در مسیر افزایش تراکم ساختمان‌ها اگر بخواهیم طبقاتی را افزایش دهیم، حتماً باید به خدمات‌رسانی مناسب با آن ظرفیت توجه کنیم؛ اگر می‌خواهیم در یک منطقه شهری تراکم را افزایش داده و به‌عنوان مثال سه طبقه را به پنج طبقه افزایش دهیم، باید توجه داشته باشیم که آیا بیمارستان و آتش‌نشانی آن منطقه پاسخگوی این جمعیت خواهد بود یا خیر؟
البرزنیا با تأکید بر اینکه در همدان متأسفانه در حداقل 20 برج ساخته‌شده اصول پدافند غیر عامل مورد توجه قرار نگرفته، اذعان کرد: اگر این اصل رعایت می‌شد، برای مثال می‌دانستیم که نمی‌توانیم ساختمانی مثل برج آرین را بدون فاصله مناسب از بناهای مجاور و معبر، با نمای تمام شیشه‌ای و بدون حفاظ، بسازیم؛ اما این اتفاق افتاده و درصورت وقوع حادثه هریک از این قطعات شیشه در نما، خود همچون بمبی عمل کرده و جان شهروندان عبوری از خیابان بوعلی را به خطر می‌اندازند.
این متخصص شهرسازی با بیان اینکه طبق اصل پدافند غیر عامل در شهرسازی باید هر ساختمان و کاربری را به‌گونه‌ای در شهر ساخت که به دیگران صدمه وارد نکند، تصریح کرد: تأسف‌بارتر اینکه علاوه‌بر موارد عنوان‌شده در شهری همچون همدان، خیابان‌ها نیز‌ به‌لحاظ پدافندی از ایمنی لازم برخوردار نبوده و به‌دلیل نداشتن خیابان‌های در سایه و موازی که بتوانند نقش کمک‌‌رسانی را برای معابر اصلی در مواقع بحرانی ایفا کنند، ممکن است خود به تهدیدی جدی در مسیر دسترسی بدل شوند.
البرزنیا با ابراز اینکه داشتن یک طرح جامع برای پدافند غیر عامل در همدان از نان شب برای این شهر ضروری‌تر است، گفت: به‌دلیل دوار و شعاعی بودن، اگر یکی از خیابان‌ها مسدود شود، دیگر نقاط شهر نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند؛ بنابراین درنظر بگیرید که طبق اصول پدافند غیر عامل، می‌بایست این مهم در کلیه ساخت‌وسازهای شهری رعایت شود.
وی مطرح کرد: اگر سالانه یک میلیون متر مربع پروانه ساختمانی در شهری همچون همدان صادر شود که پدافند غیر عامل نیز در این ساخت‌و‌سازها رعایت شود، 20 سال بعد می‌توان مدعی شد که 50 درصد از شهر مجهز به پدافند غیر عامل است.
دبیر گروه تخصصی شهرسازی شورای مرکزی نظام مهندسی ساختمانی کشور تصریح کرد: همان‌طور که پیش‌تر عنوان شد، پدافند غیر عامل مجموعه‌ای از اقدامات غیر مسلحانه است که موجب کاهش آسیب‌پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ها، تأسیسات، تجهیزات و شریان‌ها در مقابل عملیات خصمانه دشمن و با کاهش مخاطرات ناشی از سوانح غیر طبیعی می‌شود و در مبحث 21 مقررات ملی ساختمان به‌عنوان یک الزام مطرح شده است.
وی با بیان اینکه معماری و شهرسازی به‌عنوان یک واسطه قدرت دفاعی را بالا می‌برد، عنوان کرد: تدابیر پدافند غیر عامل در معماری و شهرسازی علاوه‌بر این می‌تواند بر کاهش خسارات و تهدیدات انسان‌ساز مانند جنگ و کاهش خطرپذیری در برابر انواع خطرات طبیعی نیز مفید واقع شود؛ اما متأسفانه طی سال‌های اخیر در اجرای طرح‌های مرتبط با حوزه مسکن همچون مسکن مهر و پروژه‌های نهضت ملی نیز به اصل پدافند غیر عامل توجهی نشده است.
البرزنیا ادامه داد: این درحالی است که در شهرها تأسیسات و تجهیزاتی با انواع کاربری‌ها اعم از مسکونی، اداری، خدماتی، آموزشی و بهداشتی، جای گرفته‌اند و هریک از کاربری‌ها با جمعیتی سروکار دارند که وقوع حوادث طبیعی سبب متلاشی شدن زندگی و وارد کردن خسارت‌های جانی و مالی فراوان به این افراد و به‌نوعی ایجاد بحران می‌شود.
مع‌الوصف؛ با توجه به آنچه گفته شد، چنانکه طی روزهای اخیر شاهد خرابکاری اغتشاشگران با دست داشتن رژیم غاصب اسرائیل در مراکز شهرها هستیم، در بیشتر موارد این ادعا وجود دارد که مراکز نظامی و تسلیحاتی نقاط مورد هدف هستند، اما متأسفانه امروز با توجه به پیشرفت فناورى و ایجاد سکونتگاه‌هاى انسانى در کنار مراکز نظامى و انتظامی، شاهد به شهادت رسیدن و زخمی شدن تعدادی از هم‌وطنانمان بوده‌ایم. به‌طوری که می‌توان گفت وجود این مراکز امنیت این‌گونه مراکز سکونتى را با خطرات فراوانى مواجه کرده است، پس باید در سطوح راهبردی بر پایه اصول پدافند غیر عامل شهری، به‌گونه‌ای عمل کرد که اگر این مراکز در شهر مورد تهاجم قرار گرفتند، حداقل خسارات و تلفات بر آن‌ها وارد شده و درعین‌حال حیات و پویایی شهر نیز در مواجه با این خطرات، حفظ شود.

طاهره ترابی مهوش