کارشناس اقتصاد کشاورزی گفت: سطح زیر کشت گیاهان دارویی در همدان به حدود 11 هزار و 500 هکتار رسیده، اما افزایش درآمد کشاورزان از این ظرفیت، به تکمیل زنجیره ارزش ازجمله توسعه صنایع فرآوری، تقویت بازار، سرمایه‌گذاری و صادرات بستگی دارد؛ در غیر این صورت، افزایش تولید می‌تواند به اشباع بازار و کاهش سود تولیدکنندگان منجر شود.
در سال‌های اخیر، گیاهان دارویی به یکی از مهم‌ترین محورهای اصلاح الگوی کشت در کشور تبدیل شده‌اند. کاهش منابع آبی، تغییرات اقلیمی، ضرورت افزایش بهره‌وری و نیاز به تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر، باعث شده توسعه این محصولات در بسیاری از استان‌ها مورد توجه قرار گیرد. استان همدان نیز به‌دلیل اقلیم مناسب، تنوع گونه‌های گیاهان دارویی و تجربه کشاورزان، جایگاه قابل توجهی در این حوزه پیدا کرده و بر اساس اعلام جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت این محصولات در استان به حدود 11 هزار و 500 هکتار رسیده است.
با وجود این ظرفیت، کارشناسان معتقدند توسعه کمی تولید، به‌تنهایی موفقیت محسوب نمی‌شود و اگر بازار، صنایع تبدیلی، صادرات و سرمایه‌گذاری همگام با تولید رشد نکند، کشاورزان با مشکلاتی همچون نوسان قیمت، فروش دشوار و کاهش سودآوری روبه‌رو خواهند شد.
در این شماره از روزنامه دانش‌آموخته دکتری تخصصی اقتصاد کشاورزی ضمن بررسی وضعیت اقتصادی گیاهان دارویی در همدان، بر ضرورت تکمیل زنجیره ارزش، توسعه صنایع فرآوری، انجام مطالعات بازار و تشکیل کنسرسیوم تخصصی (شبکه جامع زنجیره ارزش) این حوزه تأکید کرد. در ادامه مشروح گفت‌وگو را می‌خوانید:
*درآمد اقتصادی؛ نخستین معیار انتخاب کشاورزان
علی‌محمد جعفری با اشاره به اینکه هر کشاورز پیش از هر چیز به سودآوری محصول توجه می‌کند، اظهار کرد: درآمدزایی محصول، نخستین شرطی است که کشاورز را به قرار دادن آن در الگوی کشت خود ترغیب می‌کند؛ طبیعی است محصولی که توجیه اقتصادی نداشته باشد، با استقبال چندانی مواجه نشود.
وی افزود: در حوزه گیاهان دارویی، اگرچه با مشکلات جدی در بخش بازاریابی و زنجیره ارزش روبه‌رو هستیم، اما این مسئله به معنای نبود توجیه اقتصادی برای همه محصولات نیست. برخی گیاهان دارویی ظرفیت درآمدزایی مناسبی دارند و همین امر موجب شده است کشاورزان به کشت آن‌ها علاقه‌مند شوند.
وی ادامه داد: البته نباید فراموش کرد که شرایط اقتصادی کشور، نوسان قیمت‌ها و تغییرات بازار همواره بر سودآوری محصولات کشاورزی اثر می‌گذارد. ممکن است محصولی که امسال سود مناسبی دارد، سال آینده به‌دلیل تغییرات بازار یا افزایش تولید، با افت قیمت مواجه شود؛ بنابراین، توسعه سطح زیر کشت باید بر اساس مطالعات اقتصادی و پیش‌بینی وضعیت بازار انجام شود.
*کم‌آب‌بر بودن به‌تنهایی کافی نیست
این پژوهشگر اقتصاد کشاورزی با بیان اینکه کم‌آب‌بر بودن گیاهان دارویی مزیت مهمی به شمار می‌رود، گفت: با توجه به محدودیت منابع آبی کشور، توسعه کشت محصولاتی که آب کمتری مصرف می‌کنند، ضروری است؛ با این حال، این ویژگی به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری برای توسعه کشت باشد.
جعفری افزود: افزایش سطح زیر کشت باید بر اساس شاخص‌هایی مانند هزینه تولید، بازار فروش، میزان تقاضا، سود خالص هر هکتار، ظرفیت صادرات و امکان فرآوری انجام شود؛ در غیر این صورت، افزایش تولید ممکن است به‌جای افزایش درآمد، به زیان کشاورزان منجر شود.
*صنایع فرآوری؛ حلقه مفقوده اقتصاد گیاهان دارویی
وی نبود صنایع فرآوری را مهم‌ترین ضعف این بخش دانست و اظهار کرد: ارزش اقتصادی واقعی گیاهان دارویی زمانی ایجاد می‌شود که محصولاتی مانند اسانس، عصاره، روغن و سایر فرآورده‌های تخصصی از آن‌ها تولید شود.
این پژوهشگر ادامه داد: در حال حاضر، فعالیت‌های پس از برداشت در استان عمدتاً به خشک‌کردن، سورتینگ و بسته‌بندی محدود است و واحدهای اسانس‌گیری، عصاره‌گیری و صنایع تکمیلی نیز وجود ندارند یا تعداد آن‌ها بسیار محدود است.
جعفری تصریح کرد: این وضعیت موجب شده بخش بزرگی از ارزش افزوده گیاهان دارویی از استان خارج شود؛ در حالی که با توسعه صنایع فرآوری در همدان، درآمد تولیدکنندگان نیز به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد.
*ظرفیتی که هنوز فعال نشده است
وی ادامه داد: حتی شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در این حوزه نیز عمدتاً بر گیاهانی تمرکز دارند که بیشتر در سایر استان‌ها تولید می‌شوند؛ ازاین‌رو، ظرفیت‌های بومی همدان هنوز به‌اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.
وی افزود: استان به بسته‌ای جامع برای سرمایه‌گذاری نیاز دارد تا واحدهای صنعتی، فناوری‌ها و صنایع تبدیلی مورد نیاز برای تکمیل زنجیره ارزش شناسایی و زمینه حضور سرمایه‌گذاران فراهم شود.
*فرآوری؛ موتور اشتغال روستایی
این دانش‌آموخته دکتری اقتصاد کشاورزی، سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری را زمینه‌ساز افزایش ارزش افزوده و ایجاد اشتغال پایدار دانست و گفت: هرچه محصولات مراحل بیشتری از فرآوری را طی کنند، فرصت‌های شغلی بیشتری در بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، بسته‌بندی، کنترل کیفیت، صنایع دارویی، بازاریابی و صادرات ایجاد می‌شود.
جعفری با ابراز اینکه توسعه این ظرفیت، ضمن افزایش درآمد کشاورزان، به رونق اقتصاد روستاها و کاهش خام‌فروشی محصولات کمک می‌کند گفت: مشکلات این حوزه تنها به صنایع فرآوری محدود نیست، تقریباً تمام حلقه‌های زنجیره ارزش با چالش مواجه‌اند.
وی با بیان اینکه بسیاری از روش‌های تولید همچنان سنتی است و مکانیزاسیون تخصصی نیز به‌اندازه کافی توسعه نیافته، اظهار کرد: تولیدکنندگان در بخش بازاریابی با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند و در حوزه صادرات نیز ضعف‌های ساختاری وجود دارد.
*سرمایه‌گذاری بخش خصوصی؛ حلقه گمشده توسعه
وی با ابراز اینکه رفع این مشکلات به نقش‌آفرینی همه دستگاه‌های اجرایی نیاز دارد، اما مهم‌تر از آن، فراهم‌کردن شرایط حضور بخش خصوصی است افزود: دولت باید با ایفای نقش تسهیل‌گر، رفع موانع اداری، ارائه مشوق‌های اقتصادی و حمایت از سرمایه‌گذاران، زمینه توسعه صنایع فرآوری را فراهم کند.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی خاطرنشان کرد: با ورود سرمایه‌گذاران به این حوزه، بسیاری از مسائل ازجمله کشاورزی قراردادی، خرید تضمینی، بازاریابی و صادرات نیز به‌تدریج سامان می‌یابد.
*تشکیل کنسرسیوم زنجیره ارزش
جعفری تشکیل شبکه جامع زنجیره ارزش گیاهان دارویی را یکی از مهم‌ترین راهکارهای توسعه این بخش دانست و گفت: همه ذی‌نفعان، ازجمله کشاورزان، دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع تبدیلی، سرمایه‌گذاران، صادرکنندگان و دستگاه‌های اجرایی، باید در قالب مجموعه‌ای مشترک فعالیت کنند تا گلوگاه‌های زنجیره ارزش شناسایی و برای رفع آن‌ها برنامه‌ریزی شود. مدیریت یکپارچه زنجیره ارزش یکی از ضرورت‌های امروز اقتصاد گیاهان دارویی در همدان است.
وی همچنین بر ضرورت راه‌اندازی اتحادیه تخصصی صادرات (کنسرسیوم) تأکید کرد و گفت: فعالان تجاری استان باید سازمان‌دهی شوند تا بتوانند بازارهای خارجی را به‌صورت حرفه‌ای مدیریت کنند.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی با اشاره به اینکه در حال حاضر، تجار برخی کشورهای همسایه از جمله پاکستان و ترکیه، گیاهان دارویی را از استان خریداری می‌کنند و پس از فرآوری یا بسته‌بندی مجدد، با ارزش افزوده بیشتری به بازارهای جهانی عرضه می‌کنند گفت: اگر فرآوری و بسته‌بندی این محصولات در داخل استان انجام شود، سود حاصل از آن نصیب تولیدکنندگان و اقتصاد همدان خواهد شد.
*جلوگیری از تکرار تجربه محصولات زیان‌ده
جعفری با تأکید بر ضرورت انجام مطالعات بازار گفت: بررسی بازارهای داخلی و خارجی و میزان تقاضا باید بخش اصلی مطالعات توجیهی هر طرح سرمایه‌گذاری باشد؛ زیرا برنامه‌ریزی تولید بر اساس نیاز بازار، احتمال اشباع و افت قیمت را کاهش می‌دهد.
وی ادامه داد: بسیاری از گیاهان دارویی یک‌ساله‌اند و تولید بیش از نیاز بازار در یک سال می‌تواند موجب افت قیمت شود؛ در مقابل، کاهش تولید در سالی دیگر ممکن است افزایش شدید قیمت را به‌دنبال داشته باشد.
وی با تأکید بر نقش آمار دقیق، پیش‌بینی تقاضا و برنامه‌ریزی علمی در حفظ تعادل بازار و جلوگیری از زیان تولیدکنندگان گفت: مراکز علمی و پژوهشی می‌توانند در اصلاح ارقام، افزایش عملکرد و ارتقای کیفیت محصولات نقش مؤثری داشته باشند. ارتباط دانشگاه، بخش خصوصی و کشاورزان باید تقویت شود تا یافته‌های علمی در عرصه تولید به‌کار گرفته شود.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی حرکت از خام‌فروشی به سمت تولید محصولات نهایی را یکی از مهم‌ترین اهداف استان دانست و اظهار کرد: در بسیاری از کشورهای جهان، گیاهان دارویی به‌عنوان ماده اولیه صنایع دارویی، آرایشی، بهداشتی و غذایی استفاده می‌شوند و بخش عمده درآمد این حوزه از تولید فرآورده‌های نهایی حاصل می‌شود. همدان نیز با توسعه این صنایع می‌تواند سهم بیشتری از بازارهای داخلی و صادراتی به‌دست آورد.
*برنامه‌ریزی بلندمدت؛ رمز موفقیت
جعفری در جمع‌بندی تأکید کرد: توسعه گیاهان دارویی نباید به افزایش سطح زیر کشت محدود شود، بلکه باید در قالب برنامه‌ای بلندمدت و با پیوند میان تولید، بازار و صنایع تکمیلی دنبال شود؛ به‌گونه‌ای که کشاورز پیش از کشت، از بازار فروش و خریدار محصول اطمینان داشته باشد. تقویت این زنجیره، خطر تولید را کاهش می‌دهد و انگیزه سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد.
مع‌الوصف اظهارات علی‌محمد جعفری نشان می‌دهد که آینده گیاهان دارویی در همدان بیش از آنکه به افزایش سطح زیر کشت وابسته باشد، به تکمیل زنجیره ارزش وابسته است. تجربه بسیاری از محصولات کشاورزی نشان داده که توسعه تولید بدون وجود بازار، صنایع تبدیلی، سرمایه‌گذاری و صادرات پایدار، نه‌تنها درآمد کشاورزان را افزایش نمی‌دهد بلکه در برخی سال‌ها موجب افت قیمت و زیان تولیدکنندگان نیز می‌شود.
اکنون که همدان با برخورداری از حدود 11 هزار و 500 هکتار سطح زیر کشت، به یکی از قطب‌های تولید گیاهان دارویی کشور تبدیل شده، فرصت مناسبی برای عبور از خام‌فروشی و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان فراهم شده است. ایجاد صنایع فرآوری، جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، توسعه برندهای بومی، تشکیل شبکه جامع زنجیره ارزش گیاهان دارویی، تقویت صادرات، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و انجام مطالعات مستمر بازار، می‌تواند این ظرفیت را به یکی از مهم‌ترین پیشران‌های توسعه اقتصادی استان تبدیل کند؛ مسیری که در نهایت به افزایش درآمد کشاورزان، ایجاد اشتغال پایدار و رونق اقتصاد روستایی منتهی خواهد شد.

طاهره ترابی مهوش