گردوی نهاوند در حالی با ظرفیت 15 هزار تنی یکی از ظرفیت‌های مهم باغی شهرستان و استان همدان به‌شمار می‌رود که علاوه بر امکان افزایش تولید با اصلاح باغ‌ها، همچنان با چالش‌هایی مانند سرمازدگی، برداشت زودهنگام، افزایش هزینه‌های تولید، خام‌فروشی و نبود صنایع فرآوری و بسته‌بندی مواجه است؛ موضوعی که تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند زمینه افزایش درآمد باغداران و شکل‌گیری ویژند «گردوی نهاوند» را فراهم کند.
نهاوند از مناطق مهم باغداری استان همدان است و گردو یکی از محصولات شاخص این شهرستان محسوب می‌شود؛ محصولی که طی سال‌های گذشته سهم قابل توجهی در اقتصاد باغداران داشته و ظرفیت آن تنها به تولید محصول خام محدود نمی‌شود. برخورداری از هزاران هکتار باغ گردو، امکان اصلاح ارقام، افزایش عملکرد در واحد سطح و ایجاد صنایع تبدیلی، این محصول را به یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی نهاوند تبدیل کرده است.
بر اساس آخرین آمار منتشرشده، سطح باغ‌های گردوی نهاوند به حدود سه هزار و 500 هکتار رسیده و پیش‌بینی برداشت بیش از 13 هزار تن گردو از این باغ‌ها مطرح شده است. در گفت‌وگوی مدیر جهاد کشاورزی نهاوند نیز سطح باغ‌های گردو دو هزار و 860 هکتار و میزان برداشت سالانه حدود 10 هزار تن اعلام شده؛ اختلافی که می‌تواند ناشی از تفاوت زمان و مبنای آمارگیری باشد، اما هر دو آمار بر ظرفیت قابل توجه نهاوند در تولید گردو تأکید دارند.
در کنار میزان تولید، کیفیت محصول و نحوه عرضه آن نیز اهمیت دارد. بخش قابل توجهی از باغ‌های شهرستان از ارقام سنتی و محلی تشکیل شده که به‌دلیل زودگل بودن، در برابر سرمای بهاره آسیب‌پذیر هستند. طی سال‌های اخیر استفاده از ارقام جدیدی همچون چندلر و فرنور و اجرای سرشاخه‌کاری درختان قدیمی با هدف کاهش خسارت سرما و افزایش عملکرد دنبال شده است.
اما مسئله فقط تولید نیست؛ بخش مهمی از گردوی تولیدی نهاوند به‌صورت خام از شهرستان خارج می‌شود و نبود صنایع سورتینگ، بسته‌بندی، خشک‌کنی و فرآوری باعث شده سهم شهرستان از ارزش افزوده نهایی محصول محدود بماند. در کنار این مسئله، باغداران از افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات برداشت و نگرانی از سرقت محصول نیز سخن می‌گویند.
در ادامه ابتدا با نوری نوابی، باغدار نهاوندی، و سپس با محمود ظفری، مدیر جهاد کشاورزی نهاوند، به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
باغدار نهاوندی درباره وضعیت باغ‌های گردوی شهرستان اظهار کرد: باغ گردوی من در محدوده روبه‌روی کشتارگاه نهاوند قرار دارد و وسعت آن حدود هشت تا 9 هکتار است.
نوری نوابی با اشاره به وضعیت تولید گردو در نهاوند گفت: بخش زیادی از باغ‌های شهرستان از ارقام سنتی و محلی تشکیل شده‌اند و یکی از مشکلات اصلی این ارقام، حساسیت به سرمای بهاره است.
وی افزود: طرح اصلاح درختان گردوی سنتی از سال 1397 به شکل آزمایشی آغاز شد و پس از سال 1400 ابعاد گسترده‌تری به خود گرفت. در این طرح از ارقام جدیدی مانند چندلر و فرنور استفاده شده است و جهاد کشاورزی و کارشناسان این حوزه، ازجمله سعید مصیبت و مسلم ترک، همکاری ارزنده‌ای در اجرای این اصلاحات داشته‌اند.
این باغدار نهاوندی با اشاره به نتیجه اصلاح درختان گفت: درختانی که مورد پیوند و اصلاح قرار گرفته‌اند، بعد از چند سال وارد مرحله باردهی می‌شوند و حدود سال پنجم می‌توان انتظار باردهی مناسب از آن‌ها داشت.
نوابی تأکید کرد: اصلاح ارقام گردو از این جهت اهمیت دارد که ارقام جدید نسبت به سرمای بهاره مقاوم‌ترند و می‌توانند بخشی از خسارت‌هایی را که درختان سنتی در زمان سرما متحمل می‌شوند، کاهش دهند.
وی با اشاره به مشکلات اقتصادی باغداران اظهار کرد: افزایش قیمت نهاده‌ها، کود و سایر هزینه‌های تولید در سال‌های اخیر فشار زیادی به تولیدکنندگان وارد کرده است. در مقابل، قیمت فروش محصول همیشه متناسب با هزینه‌های تولید افزایش نمی‌یابد و همین مسئله باعث شده است سود واقعی تولید برای باغدار کاهش یابد.
این باغدار نهاوندی درباره بازار فروش گردو نیز گفت: بخشی از محصول تولیدی از طریق واسطه‌ها به خریداران خارج از شهرستان، ازجمله تهران و کردستان فروخته می‌شود؛ با خروج محصول از شهرستان، بخش قابل‌توجهی از فرآیند ارزش‌افزایی آن در نهاوند اتفاق نمی‌افتد.
نوابی با تأکید بر ضرورت ایجاد صنایع مرتبط با گردو افزود: اگر فرآوری، بسته‌بندی و عرضه مستقیم محصول در شهرستان توسعه پیدا کند، سهم باغدار از ارزش نهایی محصول افزایش خواهد یافت.
وی همچنین بر ضرورت اصلاح باغات و حرکت از ارقام سنتی به سمت ارقام جدید تأکید کرد و گفت این کار علاوه بر کاهش خسارت ناشی از سرمازدگی، میزان تولید و کیفیت محصول را نیز افزایش می‌دهد.
در ادامه، مدیر جهاد کشاورزی نهاوند، درباره وضعیت باغ‌های این شهرستان اظهار کرد: مجموع سطح زیرکشت باغ‌های نهاوند 13 هزار و 500 هکتار است.
محمود ظفری، افزود: از این میزان، 2860 هکتار به کشت درختان گردو اختصاص دارد که با میانگین برداشت سه هزار و 500 کیلوگرم در هر هکتار، سالانه بالغ بر 10 هزار تن محصول در شهرستان تولید می‌شود.
وی با اشاره به اینکه بخش عمده محصول تولیدی از ارقام سنتی و محلی به‌دست می‌آید، گفت: باغ‌های نهاوند از دیرباز با این ارقام شکل گرفته‌اند؛ اما در سال‌های اخیر تلاش شده تا با بهره‌گیری از ارقام جدیدی مانند چندلر و فرنور و از طریق سرشاخه‌کاری، اصلاح نژاد درختان انجام شود.
وی ادامه داد: در کنار ارقام یادشده، استفاده از گرده‌افشان‌هایی همچون هاردلی و فرانکت نیز به این مجموعه اضافه شده تا فرآیند اصلاح باغ‌های با شرایط مناسب‌تری پیش برود.
مدیر جهاد کشاورزی نهاوند درخصوص ضرورت اجرای این طرح بیان کرد: یکی از دلایل اصلی، تنش‌های آب‌وهوایی به‌ویژه سرمای فصل بهار است. ارقام محلی به‌دلیل زودرس بودن و گلدهی زودهنگام، بیشتر در معرض خسارت قرار می‌گیرند؛ در حالی که ارقام جدید به‌دلیل دیرگل‌دهی، مقاومت بیشتری در برابر سرمای بهاره دارند و می‌توانند آسیب‌های ناشی از سرمازدگی را به‌طور چشمگیری کاهش دهند.
ظفری در ادامه به باغداران توصیه کرد: اصلاح باغات خود را، به‌ویژه با استفاده از ارقام چندلر و فرنور، در اولویت قرار دهند.
وی با بیان اینکه سطح زیرکشت باغ‌ها به‌سادگی قابل تغییر نیست، گفت: با افزایش عملکرد در واحد سطح، می‌توان ظرفیت تولید گردوی شهرستان را از 10 هزار تن فعلی به حدود 15 هزار تن رساند.
مدیر جهاد کشاورزی نهاوند درباره مدیریت آبیاری نیز اظهار کرد: برای جلوگیری از تنش آبی، دور آبیاری درختان گردو باید بین هفت تا 10 روز تنظیم شود؛ به‌ویژه در فصول گرم سال (از اوایل اردیبهشت تا اواخر خردادماه)، رعایت دقیق این تناوب برای باغداران بسیار حائز اهمیت است.
ظفری در خصوص ارزش اقتصادی این محصول افزود: گردو با قیمت عرضه 140 تا 160 هزار تومان برای هر کیلو گردوی تَر، محصولی پردرآمد و دارای ارزش‌افزوده بالاست که تولید آن از نظر اقتصادی کاملاً به‌صرفه است.
وی یکی از معضلات سال‌های اخیر را «برداشت زودهنگام» عنوان کرد و گفت: متأسفانه به‌دلیل نگرانی از سرقت محصول، باغداران گردو (حتی سیب پاییزه) را زودتر از موعد برداشت می‌کنند؛ معضلی که باعث شده باغداران برای حفظ محصول خود به نگهبانی از باغ‌ها روی آورند.
وی در توضیح تأثیر این کار بر کیفیت گردو تصریح کرد: گردو باید زمانی برداشت شود که پوست سبز آن به‌طور طبیعی روی درخت باز شود تا هنگام برخورد با زمین، به‌راحتی از مغز گردو جدا شود، اما برداشت زودهنگام این روند را مختل می‌کند.
این مسئول افزود: نباید گردو را زود برداشت کرد و داخل دستگاه قرار داد؛ چراکه در این شرایط، آبِ پوست سبزِ گردو به درون مغز نفوذ کرده و موجب سیاهی مغز و افت شدید کیفیت محصول می‌شود.
ظفری درباره جای خالی ویژندسازی در شهرستان گفت: تویسرکان سال‌هاست در زمینه گردو فعالیت کرده و به‌عنوان ویژند شناخته شده؛ به‌طوری‌که به آن «طلای سبز» می‌گویند. متأسفانه به همین دلیل، بخشی از گردوی تولیدی نهاوند با نام تویسرکان به فروش می‌رسد. هرچند این شیوه سودآوری مناسبی برای باغدار دارد، اما نهاوند تاکنون برنامه خاصی برای ویژندسازی محصول خود نداشته و بخش عمده‌ای از آن به‌صورت خام‌فروشی عرضه می‌شود.
وی تصریح کرد: انتظار داریم سرمایه‌گذاران با ورود به این حوزه، در بخش‌هایی چون سورتینگ، بسته‌بندی، فرآوری، خشک‌کردن و بوجاری گردو سرمایه‌گذاری کنند؛ اقدامی که می‌تواند رونق اقتصادی شهرستان را افزایش داده و ارزش‌افزوده محصول را دوچندان کند.
این مسئول افزود: حتی می‌توان از ظرفیت محققان و پژوهشگران نیز برای تسریع در روند ویژندسازی و ایجاد ارزش‌افزوده بیشتر بهره گرفت.
ظفری درباره میزان اجرای طرح سرشاخه‌کاری در باغات گردو نیز گفت: آمار دقیقی در دست نیست، اما با در نظر گرفتن میانگین درختان اصلاح‌شده در باغ‌ها، می‌توان تخمین زد که تاکنون حداقل یک‌پنجم باغ‌های شهرستان (معادل حدود 500 هکتار) تحت پوشش اصلاح نژاد قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به حمایت‌های جهاد کشاورزی یادآور شد: بازه زمانی مناسب برای اجرای سرشاخه‌کاری از اواخر اسفندماه تا نیمه دوم فروردین‌ماه است.
مدیر جهاد کشاورزی نهاوند افزود: سازمان جهاد کشاورزی، سرشاخه‌های مورد نیاز را از شهرهای پیشرو مانند تویسرکان یا سایر استان‌های فعال در زمینه اصلاح نژاد درخت گردو تهیه می‌کند. این سرشاخه‌ها پس از طی مراحل قرنطینه و تحت نظارت دقیق کارشناسان باغبانی، در سطح شهرستان توزیع و استفاده می‌شوند.
ظفری با بیان اینکه عملیات سرشاخه‌کاری بر اساس تقاضای هر باغدار انجام می‌شود، گفت: تعداد پیوندها متناسب با نوع، سن و وضعیت تنه درخت تعیین می‌شود و باغداران می‌توانند بر اساس نیاز خود، درخواست سرشاخه‌کاری برای تک‌تک درختانشان را داشته باشند.
وی درباره حمایت‌های مالی از این طرح گفت: متأسفانه در یکی دو سال اخیر بودجه یا برنامه ویژه‌ای برای اصلاح باغ‌های گردو اختصاص نیافته است.
وی افزود: عمده اعتبارات دولتی در این حوزه به طرح‌های خاصی نظیر داربستی کردن انگور (فراز)، توسعه کشت گیاهان دارویی و در سال‌های گذشته نیز به باغ‌های پسته تعلق گرفته و فعلاً تسهیلات ویژه‌ای برای اصلاح باغ‌های گردو در نظر گرفته نشده است.
مع‌الوصف چنانکه گفته شد؛ گردوی نهاوند در نقطه‌ای قرار گرفته که از یک‌سو ظرفیت تولید قابل توجه و امکان افزایش عملکرد دارد و از سوی دیگر، بخش مهمی از ارزش اقتصادی این محصول به‌دلیل خام‌فروشی و نبود زنجیره کامل فرآوری در شهرستان باقی نمی‌ماند. دو روایت مطرح‌شده در این گزارش، یکی از زبان باغدار و دیگری از زبان متولی بخش کشاورزی، بر اهمیت اصلاح باغ‌ها، مقابله با سرمازدگی، مدیریت آب و ساماندهی فرآیند برداشت تأکید دارند.
در کنار این مسائل، موضوع ویژندسازی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه به گفته مدیر جهاد کشاورزی نهاوند، بخشی از محصول تولیدی شهرستان با نام مناطق دیگر وارد بازار می‌شود حال آنکه ایجاد واحدهای سورتینگ، خشک‌کنی، بسته‌بندی و فرآوری می‌تواند بخشی از این زنجیره مفقوده را تکمیل کند.
از سوی دیگر، اصلاح ارقام سنتی با استفاده از ارقامی مانند چندلر و فرنور، علاوه بر کاهش آسیب‌پذیری در برابر سرمای بهاره، ظرفیت افزایش عملکرد در واحد سطح را ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که بنا بر اعلام مدیر جهاد کشاورزی می‌تواند تولید گردوی نهاوند را از حدود 10 هزار تن به 15 هزار تن برساند.
بنابراین مسئله گردوی نهاوند تنها افزایش تولید نیست؛ مسئله اصلی، تبدیل تولید به ارزش افزوده است؛ موضوعی که نیازمند همزمانی اصلاح باغ‌ها، حمایت از باغدار، سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی، جلوگیری از برداشت زودهنگام، توسعه فرآوری و شکل‌گیری یک ویژند مشخص برای «گردوی نهاوند» است.

طاهره ترابی مهوش