عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان با تأکید بر اینکه پدافند غیرعامل باید پیش از وقوع بحران در ساختار شهر دیده شود، گفت: همدان در این حوزه با خلأهایی مواجه است و ضروری است مدیریت شهری با استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، آسیب‌پذیری شبکه معابر شهر را به‌صورت نقطه‌به‌نقطه بررسی و برای هر مسیر، راهکار پدافندی مشخص تعریف کند.
شهرها به‌عنوان مهم‌ترین کانون‌های استقرار جمعیت، زیرساخت، فعالیت‌های اقتصادی و خدمات عمومی، در زمان وقوع بحران‌ها با طیف گسترده‌ای از آسیب‌پذیری‌ها مواجه می‌شوند؛ از زلزله، سیلاب و طوفان گرفته تا حوادث انسان‌ساخت، جنگ، اختلال در شبکه‌های انرژی و آب و حتی انسداد مسیرهای اصلی تردد.
در چنین شرایطی، پدافند غیرعامل شهری به معنای آن است که مدیریت شهری پیش از وقوع حادثه، ساختار شهر و زیرساخت‌های آن را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کند که در صورت بروز بحران، کمترین میزان آسیب و اختلال ایجاد شود.
درواقع، یکی از تفاوت‌های اساسی مدیریت بحران با پدافند غیرعامل در همین موضوع نهفته است؛ در مدیریت بحران، پس از وقوع حادثه باید برای کنترل شرایط اقدام کرد، اما در پدافند غیرعامل تلاش می‌شود از همان مرحله طراحی و برنامه‌ریزی، سناریوی بحران در نظر گرفته شود تا در زمان حادثه، شهروندان، نیروهای امدادی و دستگاه‌های خدمات‌رسان با کمترین میزان سردرگمی مواجه شوند.
شبکه معابر در این میان جایگاهی ویژه دارد؛ چراکه یک خیابان یا بلوار در شرایط عادی ممکن است صرفاً مسیر عبور و مرور باشد، اما در زمان بحران می‌تواند مسیر تخلیه جمعیت، امدادرسانی، انتقال تجهیزات، دسترسی آتش‌نشانی و اورژانس و اتصال مناطق مختلف شهر به یکدیگر باشد.
بر همین اساس، شهرساز و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان، به تشریح ابعاد پدافند غیرعامل شهری پرداخت که در ادامه می‌خوانید:
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان در تشریح مفهوم پدافند غیرعامل گفت: از خود واژه پدافند غیرعامل مشخص است که باید پیش از بروز حادثه و بدون نیاز به عملیاتِ حین بحران، برای مقابله با اتفاقات احتمالی آماده بود. برای مثال، وقتی در کشوری زلزله‌خیز مانند ژاپن زندگی می‌کنید، ساختمان‌ها را به‌گونه‌ای می‌سازید که در برابر زمین‌لرزه آسیب نبینند. پدافند غیرعامل نیز همین تعریف را دارد؛ یعنی پیش‌بینی‌های لازم برای مقابله با بحران، باید از قبل در پروژه‌ها و ساختار شهر لحاظ شده باشد تا در زمان وقوع حادثه، غافل‌گیر نشویم و سردرگم نباشیم.
محمدمهدی سروش با اشاره به مدیریت سیلاب افزود: ما می‌دانیم که رودخانه‌ها حریم دارند و باید آب‌های سطحی را به‌درستی هدایت کنیم؛ اگر در این کار ناتوان باشیم، آب تجمیع شده و به سیل تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی که سیلاب رخ می‌دهد، در واقع خودمان زمینه ایجاد آن را فراهم کرده‌ایم، نه اینکه صرفاً با یک حادثه طبیعی مواجه باشیم.
وی با انتقاد از کاربرد عبارت سوانح طبیعی اظهار کرد: ما اصلاً چنین مفهومی نداریم و این یکی از غلط‌ترین واژه‌هایی است که به کار می‌بریم. بسیاری از این اتفاقات نعمت‌های خداوند هستند و نمی‌توان پدیده‌های الهی را سانحه نامید؛ برای نمونه، زلزله یک اتفاق طبیعی است که گاه در درون زمین باعث جابه‌جایی آب‌ها و حتی پرآب شدن چاه‌ها می‌شود. بارندگی و باد نیز پدیده‌هایی طبیعی هستند و مسئله اصلی این است که ما برای مواجهه با آن‌ها آمادگی داریم یا نه.
وی افزود: وقتی بارندگی رخ می‌دهد، اگر آب‌های سطحی به‌درستی هدایت شوند، لزوماً به سیل تبدیل نمی‌شود؛ اما وقتی در این زمینه مدیریتی صورت نمی‌گیرد، آب جمع شده و به سیل تبدیل می‌شود و ما آن را سانحه طبیعی می‌نامیم.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان با بیان اینکه همین نگاه باید در برنامه‌ریزی شهری حاکم باشد افزود: پدافند غیرعامل یعنی پیش از آنکه یک پدیده طبیعی یا اتفاق انسان‌ساخت به بحران تبدیل شود، برای آن برنامه‌ریزی کرده باشیم.
سروش با تأکید بر اینکه طراحی شهر باید متناسب با تهدیدهای هر منطقه باشد، به تجربه سایر کشورها اشاره کرد و گفت: در آمریکا ساختمان‌ها نه‌تنها برای زلزله، بلکه متناسب با شدت طوفان و باد طراحی می‌شوند، زیرا در برخی مناطق، شدت طوفان حتی از زلزله هم مهم‌تر است. در کشور ما نیز هر منطقه شرایط خاص خود را دارد و باید متناسب با آن برنامه‌ریزی شود؛ برای مثال، برای بادهای 120 روزه سیستان و بلوچستان نیز باید تمهیدات ویژه‌ای اندیشیده شود.
وی تأکید کرد: پدافند غیرعامل یک موضوع کلی و نسخه واحد برای همه شهرها نیست، بلکه باید بر اساس شرایط طبیعی، جغرافیایی، جمعیتی و زیرساختی هر منطقه برنامه‌ریزی شود.
وی در ادامه درباره وضعیت همدان گفت: خوشبختانه شهر همدان از نظر زلزله در محدوده متوسط رو به پایین قرار دارد، هرچند نهاوند سابقه زلزله‌های تاریخی دارد.
این شهرساز درباره سیلاب نیز اظهار کرد: چون همدان در شیب قرار گرفته، اگر آب‌های سطحی را به‌درستی هدایت کنیم مشکل جدی نخواهیم داشت، اما متأسفانه ساخت‌وسازهای انجام‌شده در حاشیه شهر و کنار رودخانه‌ها، آسیب‌پذیری ما را افزایش داده است.
سروش با اشاره به سیلاب‌های گذشته همدان گفت: در تجربیات قبلی، آب و فاضلاب وارد خانه‌ها شد که این اتفاق بیشتر در پایین‌شهر رخ داد. بخش قابل‌توجهی از این مشکلات به ساخت‌وسازهای حاشیه شهر و گاهی ساخت‌وسازهای غیرمجاز مربوط می‌شود.
وی توجه به ظرفیت زیست‌محیطی را از مسائل مهم پدافند غیرعامل دانست و اظهار کرد: شاید همدان در گذشته جانمایی مناسبی داشته، اما امروز اضافه کردن بی‌رویه زمین‌ها به محدوده شهر، اقدامی اشتباه است.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان برای توضیح اهمیت ظرفیت اکولوژیک شهر گفت: اگر در خانه‌ای سفره‌ای برای 20 نفر پهن کنید مشکلی پیش نمی‌آید، اما اگر 100 نفر را دور همان سفره دعوت کنید، حتی جایی برای ایستادن نمی‌ماند.
سروش افزود: در شهر نیز همین اتفاق می‌افتد؛ ما بدون توجه به ظرفیت زیست‌محیطی، به‌صورت سیاسی شعار می‌دهیم که جمعیت باید به بالای یک میلیون نفر برسد و همدان کلان‌شهر شود.
وی تأکید کرد: در شرایط کنونی و با توجه به مسائل اقلیمی، ابتدا باید توان اکولوژیک شهر را محاسبه کنیم تا ببینیم ظرفیت جمعیتی آن چقدر است؛ سپس بر اساس همین توان، سیاست‌گذاری کنیم که جمعیت از حد مجاز فراتر نرود.
*مسکن فقط ساخت خانه نیست
وی با اشاره به توسعه مسکن گفت: ما بدون برنامه‌ریزی کافی مسکن مهر را اجرا کردیم؛ درست است که بخشی از جامعه به مسکن نیاز دارند، اما باید توجه داشت که مسئله فقط ساختن خانه نیست.
این شهرساز افزود: وقتی خانه می‌سازیم، تنها ساختِ سازه کافی نیست، زیرا هر واحد مسکونی نیازمند تأمین آب، برق، گاز، راه و سایر خدمات زیربنایی است. زمین‌های بسیاری در مسیر همدان تا فامنین و تهران وجود دارد، اما صرفِ واگذاری زمین و ساختمان‌سازی بدون در نظر گرفتن این زیرساخت‌ها، اشتباه است.
سروش با اشاره به وضعیت انرژی تأکید کرد: ما امروز در بسیاری از حوزه‌ها با ناترازی مواجه هستیم و نمی‌توان بدون در نظر گرفتن این واقعیت، به توسعه کالبدی شهر ادامه داد.
وی با بیان اینکه پدافند غیرعامل صرفاً مربوط به شرایط جنگی نیست، اظهار کرد: بحران‌هایی نظیر کم‌آبی می‌توانند به اعتراضات مردمی و پیامدهای امنیتی منجر شوند؛ کما اینکه بحران آبِ چند سال پیشِ همدان، ظرفیت تبدیل شدن به یک مشکل سیاسی و امنیتی را داشت و همین امر نشان می‌دهد که مدیریت آب، خود موضوعی در حوزه پدافند غیرعامل است.
وی به مدیران شهری توصیه کرد: با مدیریت صحیح و توجه به ظرفیت زیست‌محیطی، باید از تکرار بحران آب جلوگیری کرد.
این شهرساز با تصریح بر لزوم توقف ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه، چه در بخش خصوصی و چه دولتی، افزود: ما بدون انجام مطالعات جامع مسکن، تنها با شعارِ «نیاز مردم به خانه»، صرفاً به دنبال افزایش محدوده و ساخت‌وساز هستیم که این رویه نادرست است.
سروش افزود: اگر در زمستان با قطعی گاز مواجه شویم، برق نیز تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد و بحران گرمایش برای مردم ایجاد می‌شود؛ این‌ها دقیقاً مسائل پدافند غیرعامل است. مدیریت شهری موفق، مدیریتی است که پیش از وقوع بحران چاره‌اندیشی کند، زیرا پس از بروز حادثه، دیگر نمی‌توان اقدامات اساسی انجام داد.
وی در ادامه با اشاره به خلأهای جدی در شبکه معابر همدان اظهار کرد: ورودی شهر از سمت تهران یکی از نقاط آسیب‌پذیر است. میدان عاشورا در حال حاضر دسترسی اصلی ماست، اما تجربه نشان داده با وقوع حوادثی مانند آتش‌سوزی تانکر سوخت، تصادف‌ها یا انسداد بلوار فرودگاه در جریان سفر رئیس‌جمهور، کل مسیر مختل می‌شود.
این شهرساز تأکید کرد: ما نباید شهری داشته باشیم که با بسته شدن یک بلوار، دسترسی آن به کلی قطع شود؛ بنابراین باید از مسیرهایی مانند انتهای قاسم‌آباد، دانشگاه آزاد و حتی آباد، اتصالات جایگزینی به بلوار بسیج و بلوار فرودگاه ایجاد کنیم. این کارها را باید از قبل انجام دهیم؛ برای امدادرسانی و تخلیه شهر در شرایط بحرانی، لازم است از پیش مسیرهای دسترسی را بازطراحی کنیم و منتظر وقوع حادثه نمانیم.
*بلوار ارم و ضرورت حفظ دسترسی اضطراری
سروش با اشاره به بلوار ارم اظهار کرد: در همین جنگ اخیر نیز اشتباهاتی داشتیم. برای مثال، بلوار ارم را بعد از بخشی از مسیر بستیم، در حالی که چند بیمارستان و یک ایستگاه آتش‌نشانی در این محدوده وجود دارد.
وی افزود: وقتی اتفاقی در منطقه متخصصین رخ داد، بلوار ارم بسته بود. حال فرض کنید مردم یک مجموعه 600 واحدی بخواهند آن منطقه را تخلیه کنند یا نیروهای متخصص و خدمات‌رسان بخواهند جابه‌جا شوند؛ وقتی بلوار بسته است، چگونه باید این کار انجام شود؟ این‌ها تصمیماتی است که در شرایط عادی ممکن است از نظر ترافیکی توجیه داشته باشد، اما در شرایط جنگ و بحران باید نگاه متفاوتی داشته باشیم.
وی با اشاره به مسیر خیابان شریعتی تا میدان پژوهش گفت: در این مسیر تقریباً تمام دوربرگردان‌ها بسته شده، ممکن است در شرایط عادی گفته شود که دوربرگردان‌ها باعث ترافیک می‌شوند، اما زمانی که وارد جنگ می‌شویم یا یک بحران اتفاق می‌افتد، باید امکان تغییر مسیر وجود داشته باشد.
این عضو هیئت‌علمی انشگاه آزاد همدان ادامه داد: اگر مثلاً اتفاقی در میدان پژوهش رخ دهد، مردم باید بتوانند قبل از رسیدن به محل حادثه مسیر خود را تغییر دهند و از شهر خارج شوند. اگر تمام دوربرگردان‌ها بسته باشد، مردم چگونه می‌توانند مسیر فرار و تخلیه خود را پیدا کنند؟
*کمربندی همدان؛ حلقه مفقوده شبکه پدافندی شهر
سروش یکی از مهم‌ترین مشکلات شهر همدان را نبود کمربندی شهری دانست و اظهار کرد: یکی از مسائل بسیار پیش‌پاافتاده اما مهمی که در شهر همدان داریم، این است که کمربندی شهری نداریم.
وی افزود: اگر به شهرهایی مانند کرمان و سایر شهرها نگاه کنید، مسیر کمربندی وجود دارد و اگر کسی مقصدش مرکز شهر نباشد، می‌تواند از کمربندی عبور کند و وارد مرکز شهر نشود. در مسیرهای بین‌شهری نیز این مسئله را می‌بینیم. مثلاً اگر از همدان به قزوین و از قزوین به رشت بروید، لازم نیست وارد تمام شهرهای مسیر شوید.
وی با اشاره به مسیر رشت گفت: یکی از گره‌های مهم در مسیر رشت رودبار بود که با هزینه بسیار زیاد، مسیر آزادراهی برای آن ایجاد شد و اکنون حداقل یک باند رفت به سمت رشت افتتاح شده است.
این شهرساز افزود: بسیاری از استان‌ها این کار را انجام داده‌اند، اما همدان همچنان با مشکل نبود کمربندی مواجه است. تمام ترددهای غرب کشور را در ایام اربعین ببینید؛ همه باید از بلوار نجفی عبور کنند و این وضعیت بسیار خطرناک است.
سروش با طرح این پرسش که چرا این موضوع تاکنون به اولویت جدی تبدیل نشده است اظهار کرد: همه مدیران، از نمایندگان مجلس گرفته تا استاندار و معاونان عمرانی، باید این ضرورت را ببینند. اگر من در جایگاه تصمیم‌گیری بودم، بخش عمده بودجه را به احداث کمربندی اختصاص می‌دادم؛ چراکه ورودی‌های شهر از سمت ملایر و تهران، که مسیر کرمانشاه را نیز پوشش می‌دهد، باید از طریق کمربندی به یکدیگر متصل شوند.
وی درباره وضعیت سایر خیابان‌های اصلی شهر اظهار کرد: همدان شهری طراحی‌شده با پشتوانه چندین طرح جامع است و بسیاری از معابر آن ظرفیت‌های جایگزین خوبی دارند، اما متأسفانه در مواردی خودمان این ظرفیت‌ها را از بین برده‌ایم.
این شهرساز سروش با اشاره به خیابان مهدیه گفت: این خیابان به دلیل داشتن خروجی‌های متعدد مانند حق‌گویان و شکریه، از نظر پدافندی می‌تواند عملکرد مناسبی داشته باشد؛ اما وقتی دوربرگردان شکریه بسته باشد، عملاً مسیر جایگزین را برای شرایط اضطراری از بین برده‌ایم.
سروش افزود: شاید در شرایط عادی گفته شود دوربرگردان ترافیک ایجاد می‌کند، اما در شرایط جنگ و بحران، اولویت‌ها تغییر می‌کند و باید امکان دسترسی به مسیرهای جایگزین برای تخلیه یا امدادرسانی وجود داشته باشد.
*تصمیم‌گیری باید در محل و برای هر خیابان انجام شود
وی با تأکید بر لزوم مطالعه دقیق شبکه معابر گفت: کارشناسان باید همراه با مدیریت شهری، خیابان‌ها را تک‌به‌تک و به‌صورت میدانی بررسی کنند تا مشخص شود در صورت بروز حادثه، چه شرایطی حاکم خواهد بود و مسیرهای جایگزین کدام‌اند.
این شهرساز تصریح کرد: نمی‌توان برای تمام خیابان‌ها یک نسخه کلی پیچید و این تصمیمات باید به‌صورت موردی و در محل اتخاذ شود؛ من آمادگی دارم همراه مدیریت شهری خیابان‌ها را بررسی کرده و برای هرکدام تمهیدات پدافندی لازم را در نظر بگیریم.
سروش با انتقاد از کم‌رنگ بودن نقش دانشگاه‌ها در تصمیم‌سازی شهری گفت: همدان چندین دانشگاه بزرگ با تعداد زیادی استاد و متخصص در حوزه‌های مختلف دارد، اما متأسفانه مدیریت شهری آن‌طور که شایسته است به علم و تخصص بها نمی‌دهد.
وی افزود: نظر یک استاد دانشگاه تنها یک سلیقه شخصی نیست، بلکه حاصل سال‌ها تدریس و تجربه حرفه‌ای است که باید در اختیار مدیران قرار گرفته و از آن استفاده شود.
وی یکی از خلأهای موجود را نبود تحلیل جدی از تجربه‌ی جنگ اخیر دانست و اظهار کرد: متأسفانه پس از جنگ، حتی یک جلسه برای تحلیل علمی این رویداد با حضور دانشگاهیان برگزار نشد.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان وی افزود: باید مشخص شود هنگام اصابت‌ها، آتش‌نشانی، اورژانس و سایر دستگاه‌های خدمات‌رسان با چه چالش‌ها و موانعی روبه‌رو بوده‌اند. این مسائل باید مستندسازی و جهت ارائه راهکارهای تخصصی به دانشگاه سپرده شود.
سروش تأکید کرد: برای مثال باید پرسید در شرایط بحران، مسیر جایگزین خیابان مهدیه چیست، اگر در میدان پژوهش حادثه‌ای رخ دهد مردم از چه طریقی خارج می‌شوند و در صورت بسته شدن بلوار مهدیه، امدادرسانی از چه مسیری انجام خواهد شد؟
وی با اشاره به تجربه خود در پایگاه نوژه گفت: در نخستین حمله که حدود ساعت 14 به این پایگاه صورت گرفت، کل مجموعه در کمتر از یک ساعت تخلیه شد؛ این تجربه نشان می‌دهد که پیش‌بینی و تمرینِ قبلی، سرعت عمل در شرایط بحران را تضمین می‌کند.
وی با طرح این پرسش که چرا پس از آغاز جنگ، مدارس همدان تعطیل نشدند؟ اظهار کرد: وقتی حدود ساعت 9 صبح تهران مورد حمله قرار گرفت، چرا همان لحظه مدارس همدان تعطیل نشدند؟ این‌ها تصمیمات مدیریتی است که نیاز به تمرین و آمادگی قبلی دارد.
این شهرساز با بیان اینکه برگزاری مانور به‌تنهایی کافی نیست، گفت: ما مرتب مانور برگزار می‌کنیم، اما هنگام وقوع بحران واقعی، گاهی کاری از پیش نمی‌بریم؛ دلیل این امر آن است که بحران‌ها را جدی نگرفته و سناریوهای واقعی را تمرین نکرده‌ایم.
سروش تصریح کرد: باید در تمرین‌ها دقیقاً شرایط احتمالیِ واقعیت را شبیه‌سازی کنیم؛ مواردی نظیر بسته شدن یک خیابان، تخلیه یک محله، قطع برق، اختلال در آب‌رسانی، مسدود شدن ورودی‌ها و نیاز هم‌زمان چندین دستگاهِ خدمات‌رسان به یک مسیر واحد.
در مجموع، آنچه از سخنان این شهرساز برمی‌آید این است که پدافند غیرعامل شهری صرفاً به ساخت پناهگاه یا آمادگی در برابر حمله نظامی محدود نمی‌شود، بلکه از نحوه توسعه شهر و تعیین ظرفیت جمعیتی گرفته تا مدیریت منابع آب و انرژی، مکان‌یابی ساخت‌وسازها، حریم رودخانه‌ها، شبکه معابر، ورودی‌های شهر، کمربندی، دوربرگردان‌ها، مسیرهای جایگزین و نحوه عملکرد دستگاه‌های خدمات‌رسان در زمان بحران را دربرمی‌گیرد.
از این منظر، همدان برای ارتقای آمادگی خود نیازمند یک بازنگری جدی در شبکه معابر و زیرساخت‌های شهری است؛ بازنگری‌ای که در آن صرفاً شرایط عادی ترافیک ملاک نباشد و سناریوهای بحران نیز هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
اگر یک ورودی شهر بسته شود، مسیر دیگری باید فعال باشد؛ اگر یک بلوار به هر دلیل از مدار خارج شود، معبر جایگزین باید وجود داشته باشد؛ اگر حادثه‌ای در یک نقطه رخ دهد، امکان تغییر مسیر خودروها و تخلیه جمعیت باید فراهم باشد و اگر دستگاه‌های امدادی نیاز به دسترسی سریع دارند، شبکه معابر نباید مانع فعالیت آن‌ها شود.
در چنین شرایطی، پیشنهاد سروش برای بررسی «نقطه‌به‌نقطه» معابر می‌تواند به معنای آن باشد که پدافند غیرعامل از سطح توصیه‌های کلی خارج و به تصمیم‌های مشخص درباره هر خیابان، هر تقاطع، هر دوربرگردان و هر ورودی شهر تبدیل شود.
همچنین تأکید او بر ضرورت استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها نشان می‌دهد که بخشی از دانش مورد نیاز برای این بازنگری در داخل استان وجود دارد و می‌توان با پیوند میان مدیریت شهری، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان، تجربه بحران‌های گذشته را به دانش قابل استفاده برای آینده تبدیل کرد.
در نهایت، پدافند غیرعامل شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که شهر پیش از وقوع بحران برای بحران آماده شده باشد؛ چراکه همان‌طور که سروش تأکید دارد، وقتی بحران رخ داد، دیگر زمان طراحی مسیر جایگزین، تصمیم‌گیری درباره تخلیه یا پیدا کردن راه امدادرسانی نیست؛ این تصمیم‌ها باید بسیار پیش‌تر گرفته و در ساختار شهر پیش‌بینی شده باشند.