گردشگری بی‌ضابطه، تهدیدی جدی برای زیست‌بوم شکننده و حیات‌وحش غارها
یک زمین‌شناس با هشدار نسبت به پیامدهای گردشگری بی‌ضابطه در غارها تأکید کرد: جانداران غارزی نظیر خفاش‌ها و ماهی‌های کور طی هزاره‌ها خود را با دما و تاریکی مطلق این زیستگاه‌ها سازگار کرده‌اند، اما هجوم گردشگران با تغییر دما، افزایش سطح دی‌اکسیدکربن و برهم‌زدن تعادل شکننده اکولوژیک، بقای این گونه‌های منحصربهفرد را در معرض تهدید جدی قرار می‌دهد.
غارها شاید در نگاه نخست فضاهایی خالی در دل زمین به‌نظر برسند، اما واقعیت آن است که هر غار یک سامانه طبیعی پیچیده است که حاصل فرآیندهای طولانی زمین‌شناختی بوده و در طول زمان، شرایط فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاص خود را پیدا کرده است. در همین محیط‌های تاریک و دور از دسترس، رسوبات و ساختارهایی شکل گرفته‌اند که می‌توانند بخشی از تاریخ زمین و تغییرات اقلیمی گذشته را ثبت کرده باشند و در کنار آنها، گونه‌هایی زندگی می‌کنند که خود را با دما، رطوبت، تاریکی و شرایط ویژه غار سازگار کرده‌اند.
در شهریورماه امسال، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همدان از تصویب طرح مطالعات جامع غارهای استان در کارگروه غارشناسی خبر داد؛ طرحی که با هدف شناسایی و مستندسازی غارها، ایجاد بانک اطلاعاتی و شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های زمین‌شناختی، زیستی، هیدروژئولوژیک، دیرینه‌شناختی و باستان‌شناختی آنها دنبال می‌شود. بر اساس این اعلام، تاکنون 42 دهانه غار در استان شناسایی شده که بیش از 10 دهانه از آنها در مناطق حفاظت‌شده شرا، ملوسان، لشگردر و خانگرمز قرار دارند. همچنین قرار است ارزش و حساسیت هر غار در تعیین نحوه مدیریت و سطح دسترسی مورد توجه قرار گیرد و برای غارهای دارای ظرفیت گردشگری نیز ظرفیت برد و ضوابط حفاظتی تعیین شود.
این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که غارها را نمی‌توان صرفاً بر اساس جذابیت ظاهری یا قابلیت جذب گردشگر ارزیابی کرد؛ چراکه ممکن است یک غار از نظر زیستی، زمین‌شناختی، منابع آب یا شواهد دیرینه‌اقلیمی ارزش‌هایی داشته باشد که با یک دستکاری کوچک از بین برود. غار علیصدر شناخته‌شده‌ترین نمونه گردشگری استان است، اما اداره‌کل حفاظت محیط زیست همدان در خبر اخیر خود بر ارزش‌های محیط زیستی غارها و ضرورت بررسی جامع سایر غارهای استان نیز تأکید کرده است.
بر این اساس برآن شدیم تا با مهدی صفی‌خانی؛ معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان و کمال طاهری؛ زمین‌شناس، گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
*بیش از 40 غار همدان در مطالعات اخیر بررسی شد
معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان درباره آخرین وضعیت شناسایی و مطالعات غارهای استان گفت: در حال حاضر نمی‌توان عدد دقیق و قطعی از تعداد غارهای استان اعلام کرد؛ چراکه تعریف غار پیچیدگی‌های خاص خود را دارد و احتمال وجود غارهای ناشناخته در استان همچنان باقی است.
مهدی صفی‌خانی افزود: بر اساس آخرین مطالعات، بیش از 40 غار در استان شناسایی و بررسی شده‌اند که در این روند، موقعیت جغرافیایی، ابعاد، وضعیت گونه‌های جانوری و ویژگی‌های زیست‌بوم هر غار مورد توجه قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه این اقدامات مرحله نخست کار است، اظهار کرد: در مرحله بعد باید غارهای شناسایی‌شده را بر اساس آیین‌نامه‌های حفاظتی درجه‌بندی کنیم که اکنون در حال برنامه‌ریزی برای این کار هستیم. صفی‌خانی ادامه داد: این غارها بر اساس درجه‌بندی مطالعاتی و مصوبات کارگروه کارشناسی استان، دسته‌بندی و برای تصویب نهایی به کارگروه ملی ارجاع خواهند شد.
معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان خاطرنشان کرد: این درجه‌بندی تأثیر بسزایی در نحوه حفاظت و مدیریت غارها دارد، چرا که مشخص می‌کند غارها صرفاً نیازمند حفاظت هستند یا ظرفیت‌های گردشگری دارند؛ موضوعاتی که در مراحل بعدی توسط گروه کارشناسی بررسی خواهد شد.
صفی‌خانی درباره بررسی تنوع زیستی، گونه‌های حساس، خفاش‌ها و منابع آبی در مطالعات انجام‌شده گفت: در این مرحله، به‌دلیل لزوم سرعت‌بخشیدن به کار برای رسیدن به مرحله درجه‌بندی، اولویت با بررسی‌های فیزیکی غارها بود؛ با این حال تیم مطالعاتی، مواردی را که احتمال حضور گونه‌های زنده در آنها وجود داشت، شناسایی و معرفی کرده‌اند.
وی با تأکید بر اینکه شناسایی دقیق گونه‌ها و زیرگونه‌های موجود در غارهای استان نیازمند کار تخصصی و عمیق‌تر توسط کارشناسان مربوطه است، افزود: پس از مطالعات فعلی، درجه‌بندی غارها در کارگروه استانی نهایی و برای تصویب به کارگروه ملی ارجاع می‌شود تا ضوابط ورود گردشگر و بهره‌برداری از هر غار مشخص شود.
*سطح حفاظتی غارها باید مشخص شود
معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان درباره ضرورت حفاظت از این آثار طبیعی بیان کرد: برخی غارهای ما پدیده‌های بی‌نظیری هستند که نمونه‌های مشابه آنها در دنیا و ایران بسیار محدود است و اولویت اصلی در مورد آنها، حفاظت محض است.
صفی‌خانی با اشاره به وضعیت غار علیصدر گفت: نمی‌توان از ارزش حفاظتی غار علیصدر چشم‌پوشی کرد، اما به‌دلیل بهره‌برداری‌های طولانی‌مدت گردشگری در این غار، شاید نتوان مطابق با استانداردهای سخت‌گیرانه کارشناسی در آن عمل کرد؛ با این حال، راهبرد ما برای سایر غارهای استان، پیشگیری از بهره‌کشی و جایگزینی آن با بهره‌برداری پایدار است.
وی بیان کرد: اگر غاری صرفاً ارزش حفاظتی دارد، باید به سمت حفاظت کامل از آن رفت تا این اثر ارزشمند از دست نرود؛ در مقابل، اگر غاری ظرفیت گردشگری دارد، باید حتماً «ظرفیت برد» آن محاسبه شود. حتی ممکن است غاری تلفیقی از هر دو حالت باشد؛ به این معنا که بتوان بخشی از آن را به گردشگری اختصاص داد و بخش دیگر را تحت حفاظت نگه داشت.
معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان با تأکید بر اینکه ورود گردشگر به غارها باید منوط به تعیین دقیق ظرفیت برد باشد تا کمترین آسیب به اثر وارد شود، تصریح کرد: تنها در این صورت می‌توان به بهره‌برداری پایدار از این جاذبه‌ها دست یافت.
*ناشناخته بودن؛ از مهم‌ترین تهدیدهای غارهای استان
صفی‌خانی در پاسخ به پرسشی درباره مهم‌ترین چالش و تهدید کنونی غارهای همدان گفت: شاید بزرگ‌ترین تهدید، ناشناخته ماندن این غارها باشد؛ چرا که غارهایی با دهانه باز اگر به‌موقع شناسایی و ثبت نشوند، در جریان بهره‌برداری از اراضی پیرامون یا بالادست، ممکن است با آسیب‌های جبران‌ناپذیری روبه‌رو شوند. مطالعات اخیر می‌تواند مانع از بروز بخش مهمی از این تخریب‌ها شود، زیرا غار شناسایی‌شده از چتر حفاظتی برخوردار خواهد شد.
وی با اشاره به پیامدهای هرگونه مداخله انسانی در محیط‌های طبیعی افزود: حتی ورود یک گردشگر تخصصی به غار نیز می‌تواند شرایط زیستی و زیست‌بوم حساس آن را دگرگون کند. در حال حاضر غاری با ارزش و ظرفیت بالای گردشگری در استان فعال است، اما برای حفظ این ظرفیت برای نسل‌های آینده، ملزم به رعایت ظرفیت برد و محافظت از زیست‌بوم آن هستیم.
وی خاطرنشان کرد: نباید فراتر از توان اکولوژیک به غارها فشار وارد کنیم؛ مهار این فشار و حرکت در چارچوب ظرفیت اثر، کلید ماندگاری و بهره‌برداری پایدار از این پدیده‌های کم‌نظیر طبیعی است.
در ادامه یک زمین‌شناس، درباره ویژگی‌های زمین‌شناختی و بوم‌شناختی غارها گفت: غارهای کارستی که بر اثر انحلال آب در سنگ‌های کربناتی، نمکی یا گچی شکل می‌گیرند، از مهم‌ترین انواع غارها هستند.
کمال طاهری، با بیان اینکه عمده غارهای مطرح ایران همچون علیصدر، قوری‌قلعه و کتله‌خور از نوع کارستی هستند، افزود: این غارها محیط‌هایی ذاتاً حساس و شکننده دارند و تمامی ساختارها، رسوبات و اسپلوت‌های آنها نسبت به کوچک‌ترین تغییرات محیطی به‌شدت آسیب‌پذیرند.
وی در خصوص شرایط زیستی این محیط‌ها توضیح داد: جانداران ساکن غار از جمله خفاش‌ها و ماهی‌های کور طی قرن‌ها و هزاره‌ها با دما و شرایط اکولوژیک خاص این محیط سازگار شده‌اند. این سازگاری به‌حدی است که موجودات ساکن در تاریکی مطلق، در طول فرایند تکامل، کارکرد بینایی خود را از دست داده‌اند که نشان‌دهنده تأثیرات عمیق محیطی بر فیزیولوژی و ژنتیک آن‌هاست.
وی با تأکید بر پیامدهای منفی گردشگری بی‌ضابطه تصریح کرد: ورود انسان به این محیط‌ها و افزایش تردد گردشگران می‌تواند با تغییر دما، افزایش سطح دی‌اکسیدکربن و برهم‌خوردن تعادل اکولوژیک، آسیب‌های جدی به زیست‌بوم حساس غارها وارد کند.
*نور نامناسب می‌تواند زیست‌بوم غار را تغییر دهد
این زمین‌شناس افزود: تغییر نور در غارها، به‌ویژه استفاده از نورهای نامناسب، می‌تواند موجب رشد جلبک‌ها و گیاهان ناخواسته بر دیواره‌ها شود؛ پدیده‌ای که علاوه بر تهدید حیات جانوران غارزی، فرسایش رسوبات و ساختارهای داخلی را سرعت می‌بخشد. همچنین دی‌اکسیدکربن حاصل از بازدم بازدیدکنندگان خاصیت خورندگی دارد و به بدنه غار آسیب می‌زند.
طاهری با اشاره به شکنندگی بالای برخی رسوبات غاری گفت: حتی ارتعاشات ناشی از گام برداشتن افراد نیز می‌تواند این ساختارهای حساس را فروبریزد و با جابه‌جایی آنها، روند تخریب شتاب می‌گیرد. بنابراین انسان با دستکاری فیزیکی، تولید دی‌اکسیدکربن و گردشگری کنترل‌نشده، ماهیت آسیب‌پذیر این اکوسیستم‌ها را هدف قرار می‌دهد.
*همه غارها قابلیت بازدید عمومی ندارند
وی درباره اینکه آیا همه غارهای استان قابلیت گردشگری دارند یا خیر، تصریح کرد: برخی غارها ممکن است حاوی گازهای سمی یا خفه‌کننده مانند گاز رادون باشند، به‌ویژه مواردی که در اثر درز و شکاف در سنگ‌های گرانیتی یا آتشفشانی ایجاد شده‌اند؛ از این رو در صورت وجود خطرات شیمیایی، تردد گردشگران به هیچ‌وجه به صلاح نیست.
وی همچنین به ارزش اکولوژیک این زیستگاه‌ها اشاره کرد و افزود: برخی غارها پناهگاه گونه‌های کمیاب و بی‌بازگشت هستند؛ چنان‌که در لرستان غارهایی با حیات جانوری منحصربهفرد داریم یا در کرمانشاه، زیستگاه سمندر خال‌زرد به حاشیه چشمه‌ها و جریان‌های آبی درون غارها وابسته است. اگر این فضاها با تردد بی‌ضابطه آسیب ببینند، جمعیت خفاش‌های نادر و گونه‌های در معرض خطر برای همیشه از دست خواهد رفت.
این زمین‌شناس درباره وضعیت غار علیصدر اظهار کرد: در همدان غار علیصدر سال‌هاست دستخوش تغییر شده و با شرایط گردشگری سازگار شده است؛ بنابراین در حال حاضر مهم‌ترین اقدام، رعایت دقیق پروتکل‌های حفاظتی است که ظاهراً شرکت مربوطه در حال اجرای آن است.
طاهری با تأکید بر اینکه وضعیت سایر غارهای استان متفاوت است، افزود: غارهای دیگر ابتدا باید به دقت شناسایی و حریم آنها مشخص شود. تعیین عرصه و حریم، موضوع بسیار مهمی است که سال گذشته برای برخی آثار مشابه نیز اجرا شد تا از اثرات مخرب مداخلات انسانی پیشگیری شود.
وی ادامه داد: پس از تعیین حریم و تدوین ضوابط لازم، می‌توان زمینه گردشگری قانونمند و ضابطه‌مند را فراهم کرد؛ چرا که انسان ذاتاً مشتاق شناخت و حفاظت از میراث زمین‌شناسی خود است و نمی‌توان صرفاً به دلیل حساسیت غارها، درهای آنها را به طور کامل بست. می‌توان با اتکا به دانش زمین‌شناسی و رعایت ملاحظات زیست‌محیطی، ضمن حفاظت از غارها، از جاذبه‌های آنها نیز بهره‌مند شد.
این زمین‌شناس حرفه‌ای درباره شاخص‌های تعیین ظرفیت گردشگری غارها گفت: این موضوع نباید صرفاً به ابعاد فیزیکی محدود شود، بلکه نیازمند نگاهی یکپارچه است؛ باید ویژگی‌های زیستی، اقلیم محلی، دما و تغییرات میزان دی‌اکسیدکربن بر اساس معیارهای علمی و بین‌المللی ارزیابی شوند.
طاهری تأکید کرد: پس از محاسبه این شاخص‌ها و تعیین سقف مجاز، ورود گردشگران تحت هیچ شرایطی نباید از ظرفیت اعلام‌شده فراتر رود تا دوام و بقای غار تضمین شود.
*آثار تخریب غار ممکن است همان لحظه ایجاد شود
وی درباره پیامدهای ورود گردشگر، نورپردازی، ایجاد مسیر، تغییر جریان هوا و دستکاری‌های ساختاری گفت: آثار مخرب این اقدامات تنها به بلندمدت محدود نمی‌شود و در همان کوتاه‌مدت می‌تواند زیبایی‌های طبیعی اثر را نابود کند.
این زمین‌شناس با تأکید بر اینکه هرگونه مداخله می‌تواند بسیاری از داده‌های دیرینه‌اقلیمی را از بین ببرد، افزود: برای نمونه، برداشتن رسوبات می‌تواند دسترسی به اطلاعات ایزوتوپی را که برای تعیین سن و تحلیل تغییرات اقلیمی گذشته حیاتی است، برای همیشه ناممکن کند. شکستن کربنات‌ها و استلاگمیت‌ها نیز به معنای پاک شدن اطلاعات ارزشمند علمی در یک لحظه است.
وی ادامه داد: حتی لایروبی گل‌ولای کف غار می‌تواند علاوه بر تخریب زیستگاه حشرات و جانوران غارزی، بسیاری از ریزفسیل‌ها و شاخص‌های دیرینه‌اقلیمی را از میان ببرد. این دستکاری‌ها ریتم اکولوژیک غار را در کوتاه‌مدت دچار اخلال کرده و در بلندمدت نیز به فرسایش ساختارها می‌انجامد.
وی با اشاره به سیاه شدن پرده‌ها و رسوبات در اثر تردد و فرسایش آنها در اثر دی‌اکسیدکربن گفت: مجموعه این اتفاقات باعث می‌شود غار از حالت طبیعی و بکر خود خارج شده و به یک حفره دستکاری‌شده تبدیل شود. در چنین شرایطی، غار نه تنها جذابیت‌های طبیعی خود را از دست می‌دهد، بلکه حیات گونه‌های نادر نیز به‌دلیل تغییر شرایط محیطی با خطر انقراض مواجه می‌شود.
مع‌الوصف آنچه از مجموع اظهارات معاون محیط طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست همدان و زمین‌شناس حرفه‌ای برمی‌آید، آن است که تصویب طرح مطالعات جامع غارهای استان، صرفاً اقدامی برای افزایش تعداد غارهای شناسایی‌شده نیست، بلکه قرار است شناخت دقیق‌تری از ارزش‌های متفاوت این ساختارها ایجاد کند. اداره‌کل حفاظت محیط زیست همدان اعلام کرده که طرح جامع، بررسی ویژگی‌های زمین‌شناختی، زیستی، هیدروژئولوژیک، دیرینه‌شناختی و باستان‌شناختی غارها را دنبال می‌کند و درجه‌بندی حفاظتی، تعیین حریم، حفاظت از غارهای در معرض تخریب و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری پایدار نیز در دستور کار کارگروه غارشناسی استان قرار دارد.
در این میان، تفاوت میان غاری که ظرفیت گردشگری دارد و غاری که ارزش حفاظتی یا علمی ویژه‌ای دارد، اهمیت تعیین ظرفیت برد و ضوابط دسترسی را بیشتر می‌کند. غار علیصدر نمونه‌ای است که سال‌هاست وارد چرخه گردشگری شده و به گفته اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان، حدود 2400 متر مسیر قایقرانی زیرزمینی دارد؛ در مقابل، غار سراب و دیگر غارهای استان می‌توانند از جنبه‌های بکر زمین‌شناختی، هیدروژئولوژیک و زیست‌محیطی دارای ارزش‌های متفاوتی باشند.
از سوی دیگر، آنچه طاهری درباره موجودات غاری، گازهای احتمالی، تغییر دما و دی‌اکسیدکربن، نورپردازی، رسوبات، استلاگمیت‌ها، ریزفسیل‌ها و شواهد دیرینه‌اقلیمی مطرح می‌کند، نشان می‌دهد که آسیب به غار الزاماً به معنای شکستن یک قندیل یا تغییر ظاهر یک دیواره نیست؛ گاهی یک دستکاری می‌تواند بخشی از اطلاعات علمی ثبت‌شده در رسوبات یا زیستگاه یک گونه را نیز از بین ببرد.
بنابراین مرحله جدید مطالعات غارهای همدان، در کنار ثبت و شناسایی، نیازمند تفکیک دقیق میان ارزش‌های مختلف غارها، تعیین حریم و سطح حفاظت، شناسایی ظرفیت‌های زیستی و زمین‌شناختی، تعیین ظرفیت برد گردشگری و تدوین ضوابط متناسب با ویژگی هر غار است؛ مسیری که می‌تواند میان شناخت و استفاده از این میراث طبیعی و حفاظت از ارزش‌هایی که طی هزاران و میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند، تعادل ایجاد کند.
