برگزاری نشست و نمایشگاه معدن و صنایع معدنی غرب کشور با میزبانی همدان، گامی فراتر از یک رویداد نمایشگاهی ساده بود؛ رویکردی که در گفت‌وگو با مسئولان اقتصادی و فعالان این حوزه، به‌عنوان بستری برای شکستن حصار اقتصادی بین‌استانی در مسیر هم‌رسانی بنگاه‌ها و ایجاد زنجیره تأمین منطقه‌ای ارزیابی می‌شود.
توسعه اقتصادی غرب کشور دیگر به معنای تقویت جداگانه ظرفیت‌های هر استان نیست؛ بلکه با توجه به توانمندی‌های متنوع این منطقه در بخش‌های کشاورزی، معدنی، صنعتی، خدمات فنی‌مهندسی و نیروی انسانی، پیوند دادن این ظرفیت‌ها می‌تواند به شکل‌گیری زنجیره‌های اقتصادی بزرگ‌تر و هم‌افزا منجر شود.
در این میان، همدان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در محور ارتباطی غرب کشور، ظرفیت ایفای نقش مؤثری در شبکه تأمین، تولید، خدمات فنی و توزیع منطقه‌ای دارد؛ موضوعی که در گفت‌وگو با سید مجتبی حسینی؛ معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار همدان، لطفعلی عاقلی؛ دانش‌آموخته دکتری اقتصاد و احمد حجتی؛ فعال و صنعتگر حوزه معدن از زوایای مختلف بررسی شد.
*عبور از مرحله نشست‌ها و ورود به فاز اقدام و عمل
معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار همدان با تأکید بر ضرورت تقویت هم‌رسانی میان بنگاه‌های اقتصادی اظهار کرد: پیش از این، سامانه‌ای متمرکز برای اتصال ظرفیت واحدها و تأمین متقابل نیازهای تولیدکنندگان وجود نداشت و عمده ارتباطات از طریق نمایشگاه‌ها و جلسات جانبی شکل می‌گرفت.
سید مجتبی حسینی افزود: اکنون با راه‌اندازی سامانه معاونت علمی ریاست‌جمهوری، بنگاه‌های اقتصادی به یکدیگر معرفی می‌شوند و واحدهای متقاضی مواد اولیه یا قطعات، می‌توانند نیاز خود را از طریق تأمین‌کنندگان داخلی برطرف کنند.
وی با اشاره به دستاوردهای نمایشگاه اخیر معدن و صنایع معدنی گفت: در کنار توافق‌های بخش خصوصی، سه پروژه سرمایه‌گذاری جدید در زمینه فرآوری مواد معدنی (ازجمله سیلیس) منعقد شده که قرار است طی روزهای آینده در ستاد توسعه استان نهایی و با امضای استاندار اجرایی شود.
وی درباره توسعه زنجیره‌های ارزش در استان تصریح کرد: همدان حدود دو سال است که به حوزه زنجیره‌های ارزش ورود کرده است؛ در سال نخست، مطالعات و اقدامات اجرایی چهار زنجیره ارزش کلید خورد که بخشی از آن‌ها به ثمر نشسته است. در سال دوم نیز پنج زنجیره ارزش دیگر به این فرایند اضافه شد.
این مسئول با اشاره به لزوم فراروی از سطح استانی خاطرنشان کرد: اگرچه تمرکز تاکنون بر ظرفیت‌های درون‌استانی بوده، اما مذاکراتی با استانداری‌های همجوار انجام شده تا پروژه‌های مشترک منطقه‌ای نیز طی ماه‌های آینده تعریف و اجرایی شود.
حسینی افزود: تجربه موفق هماهنگی در حوزه تنظیم بازار میان استان‌ها، می‌تواند به سایر حوزه‌های اقتصادی نیز تعمیم یابد. در بحث هم‌رسانی اقتصادی، تنها بنگاه‌های بزرگ مدنظر نیستند؛ بلکه تمامی واحدها، از کسب‌وکارهای خرد گرفته تا بنگاه‌های کوچک و متوسط، باید در این فرایند دیده شوند.
وی در پاسخ به اینکه چه شاخص عددی برای ارزیابی همکاری‌های اقتصادی همدان با استان‌های غربی وجود دارد، گفت: به‌دلیل گستردگی حوزه‌ها، ارائه یک عدد واحد امکان‌پذیر نیست و ارزیابی باید به‌صورت تخصصی و تفکیک‌شده در هر بخش انجام شود.
معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار همدان در عین حال خاطرنشان کرد: مهم این است که از مرحله طرح موضوع، برگزاری جلسات و نشست‌ها عبور کرده‌ایم و امروز در مرحله اقدام و عمل قرار داریم.
*بدون بانک اطلاعاتی مشترک، برنامه‌ریزی دقیق برای زنجیره تأمین غرب کشور ممکن نیست
در ادامه کارشناس اقتصاد منابع، با اشاره به ظرفیت‌های همکاری در غرب کشور اظهار کرد: مزیت استان‌های غربی فقط در همجواری جغرافیایی خلاصه نمی‌شود؛ اشتراکات قومی، فرهنگی و زبانی، نیروی انسانی و وجود ظرفیت‌های اقتصادی مکمل، بستری قوی برای پیوند میان این استان‌ها فراهم کرده است.
لطفعلی عاقلی افزود: اقتصاد بخش‌های شمالی این منطقه بر پایه کشاورزی استوار است و هرچه به سمت جنوب می‌رویم، مزیت‌های معدنی، صنعتی و به‌ویژه منابع نفت و گاز (در کرمانشاه، ایلام و خوزستان) پررنگ‌تر می‌شود.
وی ادامه داد: در برخی مناطق نیروی انسانی تخصصی‌تر وجود دارد و در مناطق دیگر ظرفیت‌های کشاورزی، معدنی یا صنعتی برجسته‌تر است؛ بنابراین منطقه غرب کشور از مزیت‌های نسبی فضایی و جغرافیایی برخوردار است که به‌صورت طبیعی می‌تواند زمینه همکاری اقتصادی را فراهم کند.
وی با بیان اینکه برگزاری نمایشگاه‌ها، همایش‌های منطقه‌ای و نشست‌های تخصصی می‌تواند نقطه شروع این همکاری باشد، گفت: وقتی مراکز استان‌ها میزبان نمایشگاه‌ها، همایش‌های منطقه‌ای و نشست‌های تخصصی باشند، امکان هم‌افزایی در حوزه ایده‌ها، سرمایه‌گذاری و حتی برنامه‌ریزی هماهنگ برای توسعه منطقه‌ای فراهم می‌شود.
این اقتصاددان حوزه منابع تأکید کرد: البته همکاری اقتصادی نباید در سطح نمایشگاه باقی بماند، بلکه باید به ارتباط میان بنگاه‌ها، سرمایه‌گذاران، تولیدکنندگان و زنجیره‌های تأمین منجر شود تا یک ساختار اقتصادی منسجم‌تر در منطقه شکل بگیرد.
عاقلی با اشاره به ظرفیت‌های همدان اظهار کرد: این استان می‌تواند علاوه بر تأمین مواد اولیه، در تولید قطعات و ارائه خدمات فنی‌مهندسی نقش‌آفرینی کرده و به‌عنوان حلقه ارتباطی میان استان‌های غربی عمل کند.
وی به پیشینه تاریخی این منطقه اشاره کرد و افزود: همدان از گذشته کانون اتصال و گذرگاه منطقه بوده است و امروز نیز می‌توان از این موقعیت راهبردی برای پیوند میان استان‌های غرب کشور بهره برد؛ نقشی که نباید به محدوده شهری محدود شود، بلکه می‌توان با رعایت الزامات قانونی و ملاحظات توسعه پایدار، پهنه‌هایی را در خارج از شهر به فعالیت‌های صنعتی اختصاص داد.
این کارشناس اقتصادی با تأکید بر لزوم نگاه همه‌جانبه به توسعه صنعتی و معدنی گفت: توسعه در این بخش‌ها نیازمند مطالعات فنی، توجیه اقتصادی و پیوست زیست‌محیطی است. از سوی دیگر، با توجه به هویت فرهنگی همدان، تدوین پیوست فرهنگی نیز ضرورت دارد تا پیشرفت صنعتی به بافت فرهنگی و اجتماعی منطقه آسیب نزند.
عاقلی نبود هماهنگی میان‌دستگاهی و موانع قانونی را از دلایل اصلی ناکامی برخی تفاهم‌نامه‌ها دانست و تأکید کرد: هم‌افزایی مدیران محلی و نهادهای اجرایی تعیین‌کننده است؛ چراکه بدون این هماهنگی، ظرفیت‌های بالقوه منطقه‌ای به فرصت‌های واقعی و پایدار اقتصادی تبدیل نخواهد شد.
این کارشناس اقتصادی درباره موانع لجستیکی اظهار کرد: حمل‌ونقل جاده‌ای مانع اصلی همکاری‌های منطقه‌ای نیست، چراکه این بخش حتی در سطح بین‌المللی فعال است. با این حال، وضعیت حمل‌ونقل هوایی ضعیف‌تر است که بخشی از آن به نزدیکی همدان به تهران بازمی‌گردد.
عاقلی افزود: در حوزه ریلی نیز امکان توسعه ظرفیت‌ها وجود دارد؛ به‌ویژه در بخش حمل مواد و محصولات معدنی که استفاده از خطوط ریلی اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.
وی ساختار بودجه‌ریزی کشور را یکی دیگر از چالش‌ها دانست و گفت: بودجه‌ها عمدتاً استانی تعریف می‌شوند و صرف منابع یک استان برای استانی دیگر ممکن نیست، مگر آنکه این اقدام در قالب تفاهم‌نامه‌ها و سازوکارهای مصوب بین‌استانی انجام گیرد.
وی با اشاره به ضرورت ایجاد یک «هاب» یا «قطب منطقه‌ای» برای توسعه همکاری‌ها تصریح کرد: می‌توان برای غرب کشور یک هاب صنعتی تعریف کرد تا استان‌ها در برنامه‌ریزی، فعالیت‌های اقتصادی و جانمایی صنایع با یکدیگر هماهنگ شوند. همدان نیز می‌تواند یکی از گزینه‌های این مرکزیت باشد؛ مشروط بر اینکه نقش محوری و اتصال‌دهنده آن به‌صورت شفاف و دقیق بازتعریف شود.
این اقتصاددان درباره ایجاد زنجیره تأمین در غرب کشور نیز گفت: نخستین اولویت، داشتن یک بانک اطلاعاتی مشترک است که در آن مشخص باشد چه ظرفیت‌هایی در استان‌ها وجود دارد، چه چیزهایی وجود ندارد و چه ظرفیت‌هایی باید ایجاد شود.
عاقلی ادامه داد: تا زمانی که تصویر روشنی از ظرفیت‌ها نداشته باشیم، نمی‌توانیم برنامه‌ریزی دقیق انجام دهیم. بعد از ایجاد این تصویر، باید به سمت تأمین بین‌منطقه‌ای، لجستیک، هماهنگی، برگزاری نشست‌ها و تشکیل پنل‌های تخصصی حرکت کرد.
وی تأکید کرد: اهداف و ابزارها باید متناسب با یکدیگر باشند؛ اگر پنج هدف برای استان تعریف کنیم اما تنها دو ابزار برای تحقق آن‌ها داشته باشیم، طبیعتاً پاسخگوی همه اهداف نخواهند بود. حتی بهترین برنامه‌ها نیز اگر ابزار متناسب برای اجرا نداشته باشند، در مرحله اجرا با مشکل مواجه می‌شوند.
این اقتصاددان درباره شاخص‌های موفقیت همکاری‌های منطقه‌ای گفت: اشتغال، جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد ارزش افزوده، مهم‌ترین معیارها برای سنجش توفیق این همکاری‌ها به‌شمار می‌روند.
عاقلی افزود: توسعه منطقه‌ای با جزیره‌ای عمل‌کردن استان‌ها محقق نمی‌شود؛ چرخه تولید زمانی کامل است که به بازار پیوند بخورد. بازارهای محلی و منطقه‌ای ارزشمندند، اما نباید به آن‌ها محدود ماند؛ بلکه چشم‌انداز تولید باید بازارهای ملی و فراملی را نیز دربرگیرد. در این میان، همدان علاوه بر ظرفیت‌های داخلی، باید به بازارهای صادراتی گسترده‌تری نظیر ترکیه و ارمنستان نیز چشم داشته باشد.
وی همکاری را عامل هم‌افزایی دانست و تصریح کرد: مطابق نظریه بازی‌ها و الگوهای متعارف اقتصادی، همکاری همواره بازدهی بالاتری نسبت به رویکردهای تک‌روانه دارد و بسترساز هم‌افزایی در اشتغال، سرمایه‌گذاری و توسعه است.
وی در پایان یادآور شد: این همگرایی صرفاً مختص بخش معدن نیست، بلکه تمام بخش‌های اقتصادی غرب کشور می‌توانند با تکیه بر این پیوند، ارزش افزوده و رشد پایدارتری را تجربه کنند.
* خرید واحدهای معدنی از غرب کشور زمانی تغییر می‌کند که کیفیت، قیمت و تأمین سریع تضمین شود
در ادامه، یک فعال و صنعتگر باسابقه حوزه معدن با اشاره به پیشینه 25 ساله فعالیت خود، وضعیت تأمین ملزومات صنعتی در منطقه را تشریح کرد.
احمد حجتی در پاسخ به این پرسش که مواد اولیه، قطعات، ماشین‌آلات و خدمات فنی واحدهای معدنی استان بیشتر از غرب کشور تأمین می‌شود یا پایتخت، گفت: بخش عمده این نیازها همچنان از تهران و سایر نقاط کشور تأمین می‌شود؛ چراکه این امکانات در غرب کشور یا به میزان کافی در دسترس نیست، یا دست‌کم شناخت و ارتباط مؤثری میان تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان منطقه شکل نگرفته است.
وی درباره چالش‌های همکاری با تأمین‌کنندگان استان‌های همجوار افزود: کمبود اطلاعات، مسئله اعتماد متقابل و دغدغه‌های مربوط به کیفیت و قیمت تمام‌شده، از مهم‌ترین موانع ما در اتصال به بازار استان‌های همسایه بوده است.
وی همچنین برگزاری نمایشگاه‌ها و رویدادهای تخصصی را گامی مؤثر در پیوند میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان دانست و تأکید کرد: مهم‌ترین کارکرد و دستاورد این نمایشگاه‌ها، معرفی شفاف توانمندی‌ها و محصولات بومی به بازار هدف است.
این معدنکار و صنعتگر افزود: اصل برگزاری نمایشگاه اتفاق خوبی است، اما در کنار این موضوع باید توجه کرد که بسیاری از محصولاتی که در نمایشگاه معرفی می‌شوند، در عمل به همان شکل و کیفیتی که تبلیغ می‌شوند، در دسترس نیستند.
حجتی ادامه داد: برخی مجموعه‌ها صرفاً به تبلیغات بسنده می‌کنند، اما در عمل محصولشان کیفیت لازم را ندارد، توان تحویل به‌موقع سفارش‌ها را ندارند یا قیمت پیشنهادی آن‌ها با شرایط واقعی بازار همخوان نیست.
وی با بیان اینکه البته شرکت‌های بزرگ و معتبری نیز در این رویدادها حضور دارند، افزود: نمی‌توان صرفاً با تکیه بر حضور چند شرکت شاخص، چالش‌های تأمین زنجیره را در منطقه حل‌شده دانست.
این فعال معدنی درباره خروجی تجاری این نشست‌ها و نمایشگاه‌ها گفت: تاکنون دستاورد اصلی این برنامه‌ها به معرفی و ایجاد ارتباط اولیه محدود بوده است؛ البته برای مجموعه ما که تولیدکننده شن، ماسه و آسفالت هستیم و مواد اولیه را مستقیماً از معادن خود تأمین می‌کنیم این رویدادها فرصتی برای آشنایی و گه‌گاه خریدهای مقطعی به همراه داشته است.
حجتی در پاسخ به اینکه در صورت شکل‌گیری یک شبکه تأمین منطقه‌ای، اولویت انتخاب یک بنگاه همجوار چه خواهد بود، تأکید کرد: نخستین و تعیین‌کننده‌ترین مؤلفه، کیفیت محصول است.
وی افزود: بعد از کیفیت، تناسب قیمت، در دسترس بودن، امکان تهیه سریع و ارسال محصول اهمیت دارد.
وی درباره خدمات پس از فروش و ضمانت کاری نیز گفت: خدمات پس از فروش زمانی معنا پیدا می‌کند که محصول از کیفیت لازم برخوردار باشد؛ طبیعتاً شرکتی که محصول باکیفیت تولید می‌کند، برای ارائه خدمات پس از فروش خود نیز مشکلی نخواهد داشت.
این معدنکار و صنعتگر در ادامه درباره مهم‌ترین مانع همکاری بیشتر واحدهای معدنی و صنعتی با بنگاه‌های غرب کشور گفت: متولی اصلی این حوزه، سازمان صنعت، معدن و تجارت و همچنین استانداری است و این مجموعه‌ها می‌توانند ارتباطات میان بنگاه‌ها را بیشتر و منسجم‌تر کنند.
حجتی افزود: برگزاری همایش‌ها در مناسبت‌های مختلف، ازجمله مناسبت‌های مرتبط با روز معدن، صنعت و تجارت و همچنین برگزاری نمایشگاه‌ها می‌تواند در این زمینه اثرگذار باشد. همچنین ایجاد غرفه‌های مشترک و ایجاد سازوکارهای مشترک تجاری و فروش می‌تواند به شکل‌گیری ارتباط واقعی میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان در استان‌های مختلف کمک کند.
مع‌الوصف برآیند این سه دیدگاه نشان می‌دهد که توسعه همکاری اقتصادی در غرب کشور، از یک‌سو نیازمند ایجاد بسترهای ارتباطی و اطلاعاتی میان بنگاه‌ها و از سوی دیگر وابسته به تبدیل این ارتباطات به معاملات، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های واقعی است.
از نگاه مدیریت اقتصادی استان، همدان در این مسیر از مرحله برگزاری جلسات و طرح ایده‌ها عبور کرده و با تعریف زنجیره‌های ارزش، پیگیری پروژه‌های سرمایه‌گذاری معدنی و مذاکره با استان‌های همجوار، در حال حرکت به سمت مرحله اقدام و عمل است. در نگاه اقتصادی نیز، ایجاد بانک اطلاعاتی مشترک از ظرفیت‌های استان‌ها، تعریف هاب یا قطب منطقه‌ای، رفع موانع بودجه‌ای و قانونی و توجه همزمان به بازارهای منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی، از الزامات شکل‌گیری یک شبکه اقتصادی پایدار در غرب کشور به‌شمار می‌رود.
از سوی دیگر، تجربه فعالان بخش معدن نشان می‌دهد که تحقق این همکاری تنها با برگزاری نمایشگاه و نشست امکان‌پذیر نیست و بنگاه‌ها زمانی خرید خود را از استان‌های همجوار انجام می‌دهند که کیفیت محصول، قیمت، دسترسی، سرعت تأمین، امکان ارسال و در صورت نیاز خدمات پس از فروش برای آن‌ها قابل اتکا باشد.
بر این اساس، اگر نمایشگاه‌ها و نشست‌های منطقه‌ای بتوانند از سطح معرفی و ارتباط اولیه عبور کرده و به ایجاد شبکه واقعی تأمین، قراردادهای خرید و فروش، غرفه‌های مشترک، سازوکارهای تجاری مشترک و پروژه‌های سرمایه‌گذاری بین‌استانی منجر شوند، ظرفیت‌های مکمل استان‌های غربی می‌تواند از حالت پراکنده خارج شده و به یک زنجیره اقتصادی منسجم تبدیل شود؛ زنجیره‌ای که همدان نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های صنعتی، معدنی و خدمات فنی و مهندسی و سابقه تاریخی خود می‌تواند در آن نقش یک حلقه اتصال مهم را ایفا کند.

طاهره ترابی مهوش