مشاور وزیر جهاد کشاورزی و مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار این وزارتخانه با تأکید بر ضرورت شناسنامه‌دار شدن محصولات خام کشاورزی که اطلاعات مربوط به تولید محصول از مرحله پیش از کاشت تا برداشت و عرضه در آن ثبت می‌شود گفت: تاکنون نزدیک به چهار هزار کد رهگیری برای محصولات کشاورزی در کشور صادر شده که همدان در جایگاه هجدهم قرار دارد.
کشاورزی در دنیای امروز، دیگر صرفاً به معنای تولید محصول و عرضه آن به بازار نیست؛ بلکه کیفیت، سلامت، قابلیت رهگیری، مدیریت منابع آب و خاک و رعایت استانداردهای تولید، به مؤلفه‌هایی تعیین‌کننده در رقابت میان تولیدکنندگان و کشورها تبدیل شده‌اند. در شرایطی که هزینه‌های تولید افزایش یافته، منابع آبی و خاکی با محدودیت مواجه‌اند و بازارهای جهانی روزبه‌روز نسبت به منشأ تولید و سلامت محصولات حساس‌تر می‌شوند، شفافیت در زنجیره تولید کشاورزی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
امروزه مصرف‌کننده حق دارد بداند محصولی که خریداری می‌کند، در کدام مزرعه و توسط چه کسی تولید شده، چه نوع بذری در تولید آن به کار رفته، میزان مصرف کود و سموم آن چقدر بوده و آیا از نظر شاخص‌های سلامت مورد بررسی و تأیید قرار گرفته است یا خیر. از سوی دیگر، تولیدکننده‌ای که اصول فنی و ضوابط تولید را رعایت می‌کند، باید بتواند از طریق ارائه اطلاعات معتبر، اعتماد بازار را جلب کرده و محصول خود را با مزیت بیشتری عرضه کند.
در چنین شرایطی، شناسنامه‌دار کردن محصولات خام کشاورزی، علاوه بر آنکه ابزاری برای ردیابی محصولات از مزرعه تا بازار است، می‌تواند به اصلاح الگوی مصرف نهاده‌ها، ارتقای بهره‌وری، تقویت نظارت بر سلامت محصولات و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای تولید و صادرات کمک کند.
این موضوع برای استان همدان، به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید محصولات کشاورزی کشور، به‌ویژه سیب‌زمینی و سیر، اهمیت دوچندانی دارد؛ استانی که برای حفظ و توسعه بازار محصولات خود، ناگزیر از توجه جدی به الزامات جدید تولید و عرضه است.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا با مشاور وزیر جهاد کشاورزی و مدیرکل محیط‌زیست و توسعه پایدار جهاد کشاورزی گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
رضا بهراملو با تشریح جزئیات اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن محصولات خام کشاورزی، از افزایش روند صدور کدهای رهگیری در کشور خبر داد و‌ گفت: مشارکت کشاورزان، حمایت از تولیدکنندگان پیشگام و تسریع اجرای این برنامه مورد تأکید است.
*الزام قانونی برای ردیابی محصولات خام کشاورزی
وی با اشاره به مبنای قانونی اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی گفت: در بند «خ» ماده 71 قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت جهاد کشاورزی مکلف شده با همکاری سازمان ملی استاندارد و سازمان غذا و دارو در وزارت بهداشت، سامانه‌های مورد نیاز برای ردیابی و رهگیری محصولات خام کشاورزی را ایجاد کند.
مشاور وزیر جهاد کشاورزی افزود: در چارچوب این قانون، آیین‌نامه اجرایی مربوط در اسفندماه سال 1403 به تصویب رسید و پس از آن، برای تدوین دستورالعمل‌ها و فراهم کردن مقدمات اجرای طرح، مهلت مشخصی در نظر گرفته شد. اجرای این برنامه از مهرماه سال 1404 آغاز شد، اما در ماه‌های ابتدایی، روند کار با سرعت مورد انتظار پیش نمی‌رفت و برخی کشاورزان و تولیدکنندگان نیز درباره نحوه اجرای طرح نگرانی‌هایی داشتند؛ به‌طوری‌که تا خردادماه سال جاری کدی در این فرایند صادر نشده بود.
بهراملو ادامه داد: از 29 تیرماه امسال، مسئولیت راهبری ملی این برنامه به بنده واگذار شد و پس از آن، روند اجرای طرح و صدور کدهای رهگیری با سرعت بیشتری دنبال شد؛ به‌گونه‌ای که در تیرماه 11 مورد، در مردادماه 47 مورد و تا پایان شهریورماه 54 مورد ثبت شد و این تعداد تا زمان این گفت‌وگو به نزدیک چهار هزار مورد رسید.
وی با تأکید بر ضرورت ادامه این روند در همه استان‌ها، از دستگاه‌های مسئول خواست با رفع موانع موجود، زمینه مشارکت بیشتر کشاورزان و تولیدکنندگان را فراهم کنند.
وی با تشریح ماهیت شناسنامه محصولات کشاورزی اظهار کرد: بر اساس این طرح، باید مشخص باشد که هر محصول در کجا، توسط چه کسی و در چه شرایطی تولید شده است و اطلاعاتی نظیر مشخصات مزرعه، نوع بذر، میزان و نوع کود، سموم، وضعیت خاک، شیوه آبیاری و سایر مراحل آن ثبت می‌شود.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی افزود: نزدیک به 80 مؤلفه در این فرایند مورد توجه قرار می‌گیرد که ثبت اطلاعات از مرحله پیش از کاشت آغاز شده و مراحل داشت و برداشت را نیز دربرمی‌گیرد. پس از تکمیل اطلاعات، کد رهگیری صادر و پس از بسته‌بندی روی محصول درج می‌شود تا مصرف‌کننده با اسکن آن توسط تلفن همراه، اطلاعات ضروری را مشاهده کند.
بهراملو با بیان اینکه این فرایند امکان شناسایی منشأ تولید محصولات را فراهم می‌کند، گفت: برای مثال، مشخص خواهد شد محصولی مانند سیب‌زمینی در کدام مزرعه همدان یا کیوی در کدام منطقه کشور به‌دست آمده و به این ترتیب، محصول از حالت ناشناس خارج می‌شود.
وی تأکید کرد: شناسنامه‌دار شدن محصولات به این معناست که اطلاعات تولید از ابتدا تا انتها ثبت می‌شود و مصرف‌کننده می‌تواند با آگاهی بیشتری دست به انتخاب بزند. این طرح علاوه بر کمک به مصرف‌کننده، برای تولیدکننده نیز مزیت دارد؛ زیرا کشاورزی که اطلاعات مصرف نهاده‌ها و شیوه تولید را در اختیار نظام رهگیری قرار می‌دهد، اعتماد بیشتری در بازار ایجاد می‌کند.
*کد رهگیری به‌تنهایی تضمین سلامت نیست؛ نقش سازمان غذا و دارو در ارزیابی محصولات
مشاور وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به نقش سازمان غذا و دارو در نظارت بر سلامت محصولات بیان کرد: پس از صدور کد رهگیری، سازمان غذا و دارو در چارچوب وظایف نظارتی خود برای نمونه‌برداری و آزمایش‌های لازم (بررسی باقی‌مانده سموم، نیترات و فلزات سنگین) وارد عمل می‌شود. اگر نتایج با استانداردهای تعیین‌شده مطابقت داشته باشد، سلامت محصول تأیید و در غیر این صورت، از تأیید آن خودداری خواهد شد.
بهراملو با تأکید بر اینکه مردم حق دارند از وضعیت سلامت مواد غذایی آگاه باشند، تصریح کرد: در شرایط اقتصادی کنونی، مصرف‌کننده باید بتواند با استفاده از اطلاعات معتبر، شناخت بیشتری از محصول داشته باشد؛ چراکه کد رهگیری به‌تنهایی به معنای تأیید سلامت نیست، بلکه این کد امکان دسترسی به اطلاعات و رهگیری را فراهم می‌کند و تأیید سلامت باید بر اساس نمونه‌برداری، آزمایش و رعایت استانداردها انجام شود.
*کاهش مصرف نهاده‌ها و افزایش بهره‌وری؛ از مزایای شناسنامه‌دار شدن محصولات
وی با اشاره به مزایای این طرح برای تولیدکنندگان اظهار کرد: یکی از اهداف مهم این برنامه، حرکت به سمت مصرف بهینه نهاده‌ها و افزایش بهره‌وری است. با ثبت اطلاعات مزرعه، امکان بررسی وضعیت تولید و شناسایی نقاط ضعف فراهم می‌شود تا کشاورز با مدیریت بهتر، هزینه‌ها را کنترل کند.
مشاور وزیر جهاد کشاورزی با یادآوری مشکلاتی نظیر کمبود آب، مسائل خاک، افزایش هزینه نهاده‌ها و تأمین انرژی افزود: در چنین شرایطی، تولیدکنندگان باید به سمت استفاده بهینه از منابع حرکت کنند. ثبت اطلاعات تولید، علاوه بر کمک به اصلاح شیوه مصرف نهاده‌ها، امکان ارزیابی دقیق‌تر عملکرد مزارع، میزان آب مصرفی و نوع محصول را در برنامه‌ریزی‌های بخش کشاورزی فراهم می‌کند.
بهراملو ادامه داد: هنگامی که اطلاعات وضعیت خاک، بقایای گیاهی و کشت‌های سال گذشته و فعلی ثبت شود، بستر لازم برای اجرای سیاست‌هایی چون کشاورزی حفاظتی و الگوی کشت فراهم می‌گردد تا کارشناسان بتوانند برای بهبود فرایندهای تولید در مناطق مختلف برنامه‌ریزی کنند.
وی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، داده‌های دقیق درباره سطح زیر کشت و میزان تولید، در برنامه‌ریزی صادرات و واردات و تعیین نیاز کشور مؤثر است؛ زیرا برخلاف گذشته که اطلاعات تولید دقت کافی نداشت، با تکمیل اطلاعات در سامانه رهگیری، شناخت ظرفیت‌های کشور در تصمیم‌گیری‌های کلان بخش کشاورزی نقش مهمی خواهد داشت.
*حمایت از کشاورزان دارای شناسنامه محصول؛ اولویت در برنامه‌های حمایتی
این مسئول با اشاره به مکاتبات انجام‌شده با استان‌ها برای حمایت از کشاورزان مشارکت‌کننده در این طرح افزود: لازم است در معرفی کشاورزان نمونه و ارائه تسهیلات حمایتی، تولیدکنندگانی که برای شفاف‌سازی اقدام کرده‌اند در اولویت قرار گیرند؛ چراکه شناسنامه‌دار شدن باید به مزیتی اقتصادی و اعتباری برای کشاورز تبدیل شود و محصولاتی که منشأ نامشخصی دارند، در بازارهای داخلی و جهانی با دشواری روبه‌رو خواهند شد.
بهراملو با تأکید بر اینکه این برنامه ارتباطی با مالیات ندارد، هدف اصلی آن را ایجاد شفافیت در تولید، ارتقای بهره‌وری، بهبود کیفیت و تقویت اعتماد مصرف‌کنندگان عنوان کرد.
*سامانه یکتا؛ دو شناسنامه برای واحد تولیدی و محصول
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی در ادامه با اشاره به سازوکار ثبت اطلاعات در «سامانه یکتا» گفت: در این فرایند دو نوع شناسنامه صادر می‌شود؛ نخست «شناسنامه واحد تولیدی» (مشخص‌کننده شخص، محدوده فعالیت و محصولات) و دوم «شناسنامه محصول» (اطلاعات محصول تولیدشده در آن واحد).
وی به‌عنوان مثال توضیح داد: اگر کشاورزی در گنج‌تپه چهار هکتار سیب‌زمینی کشت کرده باشد، ابتدا اطلاعات موقعیت زمین و سطح زیر کشت به‌عنوان واحد تولیدی و پس از آن اطلاعات محصول مزرعه در سامانه ثبت می‌شود.
وی با اشاره به نقش اتاق اصناف کشاورزی و نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی در این فرایند بیان کرد: کشاورزانی که آشنایی کافی با سامانه ندارند یا برای تسهیل دسترسی و جلوگیری از رفت‌وآمدهای غیرضروری، می‌توانند شخصاً اقدام کرده و یا اطلاعات مورد نیاز را در اختیار کارشناسان آموزش‌دیده این نهادها قرار دهند تا فرایند ثبت شناسنامه واحد تولیدی و مراحل تولید از پیش از کاشت تا برداشت، برای آن‌ها انجام شود.
این مسئول افزود: کشاورز می‌تواند در سال نخست از روش خوداظهاری یا خدمات ناظر فنی (انتخاب از میان کارشناسان واجد شرایط نظام مهندسی) استفاده کند. ناظر فنی از کاشت تا برداشت، عملیات کشاورزی، مصرف کود، سموم و آبیاری را ثبت می‌کند تا پس از تکمیل، کد رهگیری صادر شود. در سال‌های بعد نیز در صورت تأیید سلامت محصول (رعایت حد مجاز سموم)، کشاورز می‌تواند به خوداظهاری ادامه دهد، اما در صورت عدم تطابق با استانداردها، استفاده از ناظر فنی الزامی خواهد شد.
بهراملو با تأکید بر ضرورت همکاری وزارت جهاد، نظام مهندسی و اتاق اصناف برای تسهیل دسترسی‌ها تصریح کرد: ناآشنایی برخی کشاورزان با سامانه‌های الکترونیکی نباید مانع مشارکت شود؛ لذا می‌توان از ظرفیت فرزندان تحصیل‌کرده کشاورزان، کارشناسان فنی و واحدهای حرفه‌ای‌تر مانند گلخانه‌ها بهره گرفت تا با آموزش و راهنمایی، مسیر ثبت اطلاعات برای همه هموار شود؛ چرا که افزایش داده‌های ثبتی به برنامه‌ریزی دقیق‌تر منابع، الگوی کشت و تنظیم بازار کمک می‌کند.
*جایگاه هجدهم همدان در صدور کدهای رهگیری؛ ضرورت استفاده از ظرفیت‌های استان
وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت استان همدان اظهار کرد: تاکنون 45 کد رهگیری برای محصولات استان صادر شده و همدان (در زمان این گفت‌وگو) در جایگاه هجدهم کشور قرار دارد؛ در حالی که کرمانشاه، زنجان و خراسان رضوی رتبه‌های اول تا سوم را به خود اختصاص داده‌اند.
وی با تأکید بر ظرفیت بالای همدان در تولید محصولات مشمول طرح به‌ویژه سیب‌زمینی و سیر، تصریح کرد: ضروری است مسئولان جهاد کشاورزی، اتاق اصناف و نظام مهندسی استان با هماهنگی بیشتری عمل کنند تا تعداد واحدهای تولیدی و محصولات شناسنامه‌دار افزایش یابد.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به رصد مستمر عملکرد استان‌ها گفت: در کنار استان‌هایی با عملکرد مناسب، برخی مناطق نیز با مشکلات اجرایی مواجه‌اند؛ برای نمونه در کردستان با وجود تلاش‌ها، تعداد کدهای صادرشده محدود است و در نشستی موانع موجود ازجمله ناهماهنگی میان اتاق اصناف کشاورزی، نظام مهندسی و جهاد کشاورزی بررسی می‌شود. در مقابل، برای استفاده از تجربه کرمانشاه که نزدیک به 800 کد صادر کرده، برنامه بازدید و نشست در نظر گرفته شده است تا شناسایی این موانع به تسریع صدور کدها و افزایش مشارکت کشاورزان کمک کند.
*محصولات مشمول طرح؛ از سیب‌زمینی و سیر تا محصولات باغی و گلخانه‌ای
بهراملو با تشریح محصولات اولویت‌دار در سال جاری اظهار کرد: در بخش زراعی، سیب‌زمینی و سیر و در بخش باغی و گلخانه‌ای، پسته، زعفران، گوجه‌فرنگی و قارچ گلخانه‌ای و کیوی در اولویت قرار دارند.
وی انتخاب این محصولات را ناشی از ظرفیت صادراتی آن‌ها دانست و تأکید کرد: بازارهای جهانی محصولات کشاورزی را بدون مستندات رهگیری نمی‌پذیرند و برگشت خوردن بار از مرز، خسارت مالی سنگینی به تولیدکننده و صادرکننده می‌زند؛ بنابراین ثبت اطلاعات و رعایت ضوابط باید پیش از برداشت و از داخل مزرعه آغاز شود.
مشاور وزیر جهاد کشاورزی در پایان خاطرنشان کرد: محصولات مشمول باید مراحل شناسنامه‌دار شدن را طی کنند و رسانه‌ها نیز می‌توانند با اطلاع‌رسانی این الزامات و تشریح مراحل اجرایی، از بروز خسارت برای کشاورزان جلوگیری کرده و زمینه حضور آن‌ها در بازارهای هدف را فراهم آورند.
بهراملو با اشاره به روندهای جهانی در حوزه کشاورزی اظهار کرد: در بسیاری از کشورها، رهگیری و دسترسی به اطلاعاتِ منشأ تولید و سلامت محصول به الزامی در بازار تبدیل شده است؛ بنابراین تولیدکنندگان ایرانی نیز برای تداوم حضور در بازارهای صادراتی باید خود را با این استانداردها و ارائه اطلاعات معتبر هماهنگ کنند.
وی تصریح کرد: شناسنامه‌دار شدن محصولات با ایجاد شناخت بیشتر برای مصرف‌کننده، زمینه برندسازی و تمایز را برای تولیدکنندگان فراهم می‌کند و این موضوع به‌صورت غیرمستقیم، حامی کشاورزانی است که برای رعایت ضوابط، مصرف بهینه نهاده‌ها و شفاف‌سازی اطلاعات تلاش می‌کنند.
مشاور وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به اهمیت این مسئله برای محصولات همدان گفت: تولیدکنندگان استان باید از ظرفیت‌های خود برای تولید محصول باکیفیت و قابل رهگیری استفاده کنند و با مشارکت در این طرح، زمینه تقویت جایگاه محصولات کشاورزی همدان را در بازارهای داخلی و خارجی فراهم آورند.
بهراملو با تأکید بر نقش رسانه‌ها در اجرای موفق این برنامه اظهار کرد: اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی از ارکان طرح است؛ رسانه‌ها می‌توانند با گزارش‌های دقیق، کشاورزان را با مراحل و مزایا آشنا کرده و نگرانی‌های ناشی از تصور دشوار بودن فرایند ثبت را برطرف کنند؛ چراکه با تبیین منافع طرح و استفاده از ظرفیت کارشناسان و تشکل‌ها، کشاورزان با اطمینان بیشتری مشارکت خواهند کرد.
وی همچنین یادآور شد: رسانه‌ها علاوه بر تبیین مزایا، می‌توانند با رصد وضعیت اجرا و طرح موانع، زمینه پاسخ‌گویی مسئولان و بهبود عملکرد دستگاه‌ها را فراهم آورند.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به سوابق مدیریتی خود در همدان خاطرنشان کرد: در چهار سالی که مسئولیت جهاد کشاورزی استان را بر عهده داشتم، مجموعه در سه سال متوالی رتبه نخست کشوری را کسب کرد؛ اکنون نیز در جایگاه مسئولیت ملی، اجرای سراسری طرح را پیگیری می‌کنیم و امیدواریم با همکاری مسئولان استانی و مشارکت کشاورزان، اجرای طرح در همدان نیز شتاب بیشتری بگیرد.