خانهداری؛ مسئولیتی ارزشمند که باید به رسمیت شناخته شود
استاد دانشگاه شاهد با تأکید بر ضرورت بهرسمیتشناختن خانهداری بهعنوان یک شغل گفت: فعالیت زنان در محیط خانواده، از تربیت فرزندان و مدیریت امور خانه گرفته تا مراقبت از اعضای خانواده، مسئولیتی اجتماعی و ارزشمند است و با تدوین قوانین و سازوکارهای حمایتی باید زمینه برخورداری زنان خانهدار از حقوق و حمایتهای اجتماعی فراهم شود.
بخش بزرگی از فعالیتهای زنان در خانه، در آمارهای رسمی اشتغال و محاسبات اقتصادی نادیده گرفته میشود؛ در حالی که کار زنان در خانه ابعاد گوناگونی دارد؛ از نگهداری و مراقبت گرفته تا مدیریت، تربیت و حمایت. این مسئولیتهای سنگین، همگی در حالی بر دوش زنان قرار دارد که آنها باید به نیازهای فردی خود نیز رسیدگی کنند.
از سوی دیگر، خانهداری فعالیتی دائمی، بدون مرخصی و تعطیلی است. زنان نمیتوانند در ساعتی مشخص کار را متوقف کنند یا از مسئولیتهایشان رها شوند، در حالی که برای سرپا ماندن و حمایت از خانواده، خود نیز نیازمند پشتیبانی و شرایط مناسباند. با وجود این گستره از فعالیتها، هیچ مزد یا ارزشگذاری اقتصادی مشخصی برای کار خانهداری وجود ندارد و این عنوان در آمارهای رسمی اشتغال جایگاهی ندارد.
مسئله دیگر اینکه حتی فرهنگسازی لازم نیز در این زمینه صورت نگرفته تا خانهداری بهعنوان یک فعالیت کاملاً رسمی، درست و قابل ارزیابی شناخته شود. متأسفانه در فرهنگ عمومی هنوز هم برخی افراد گمان میکنند زنان خانهدار کار مفیدی انجام نمیدهند؛ این در حالی است که اگر زنی این مسئولیتها را بر عهده نگیرد، بنیان خانواده و انسجام آن به شدت آسیب میبیند.
مسئله مهم این است که اگرچه این فعالیتها برای تداوم خانواده و جامعه ضروری هستند، اما مانند یک شغل که از دستمزد، بیمه، سابقه و امنیت اقتصادی برخوردار باشد، ارزیابی نمیشوند. این موضوع بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که سالها فعالیت یک زن در خانه میتواند بر استقلال مالی، امنیت اقتصادی، برخورداری از بیمه و وضعیت او در دوران سالمندی و بازنشستگی تأثیرگذار باشد.
واقعیت این است که آیا اشتغال زنان فقط به حضور در محیطهای اداری و دریافت دستمزد محدود شده است؟ بخشی از زنان در خانه نیز فعالیتهای اقتصادی و مسئولیتهای ارزشمندی دارند، اما لزوماً در شمار افراد شاغل محسوب نمیشوند؛ چراکه این فعالیتها در آمارهای رسمی بهطور کامل دیده نشده است.
نکته اصلی، لزوم به رسمیت شناختن خانهداری و ایجاد حمایتهای اجتماعی و قانونی برای زنانی است که با وجود توانمندیهای گوناگون، خانهداری را برگزیدهاند. خانهداری صرفاً حضور در منزل نیست، بلکه مجموعهای از مسئولیتهای مستمر و تخصصی است؛ بنابراین بحث درباره جایگاه زنان خانهدار تنها به ارزش معنوی این نقش محدود نمیشود، بلکه بازنگری در سیاستهای حمایتی و سازوکارهای قانونی مرتبط با این قشر ضرورت دارد.
در همین راستا، با نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی و عضو هیئتعلمی دانشگاه شاهد به گفتوگو پرداختهایم.
دکتر لاله افتخاری با تأکید بر ضرورت به رسمیت شناختن جایگاه زنان خانهدار اظهار کرد: اظهار کرد: ارزش فعالیتهای زنان در محیط خانواده را نمیتوان با معیارهای مادی و دستمزدهای متعارف سنجید؛ چراکه تربیت فرزندان، مدیریت خانواده و مراقبت از اعضای آن، نقشی بیبدیل در تداوم حیات اجتماعی دارد و ارزش این فعالیتها فراتر از محاسبات اقتصادی است.
وی با اشاره به تفاوت خانهداری واقعی با صرف حضور در منزل گفت: خانه باید کانون آرامش، امنیت و پناه اعضای خانواده باشد، اما گاهی رفتار برخی افراد، محیط خانه را به فضایی پرتنش و محل منازعه تبدیل میکند. ازاینرو، خانهداری واقعی مسئولیتی ارزشمند است که نمیتوان معادل مالی دقیقی برای آن تعیین کرد.
وی افزود: برای مثال، نمیتوان زحمات مادری را که شبانهروزی از فرزند خردسال خود مراقبت میکند، با دستمزد یک نیروی کار یا ساعات کاری یک کارمند مقایسه کرد و برای آن ارزشی مشخص در نظر گرفت؛ چراکه مسئولیت مادری و مراقبت مستمر از فرزند، ابعاد و پیچیدگیهایی فراتر از محاسبات معمول اقتصادی دارد.
این فعال حوزه زنان در پاسخ به پرسشی درباره تناسب سیاستهای اشتغال، تأمین اجتماعی، بیمه و حمایتهای خانوادگی با واقعیت فعالیتهای بدون دستمزد زنان در خانه اظهار کرد: یکی از پیشنهادهای مطرحشده، بهرسمیتشناختن خانهداری بهعنوان یک شغل بود تا زنان خانهدار نیز از ارزشگذاری اجتماعی و حمایتهای قانونی برخوردار شوند و فعالیتهایشان در محیط خانواده مورد توجه قرار گیرد.
افتخاری با اشاره به اقدامات انجامشده در این زمینه افزود: در دوره هشتم مجلس شورای اسلامی، طرح بیمه زنان خانهدار با هدف ایجاد پشتوانه حمایتی برای این گروه به تصویب رسید و در مقطعی نیز هزینه بیمه آنان از سوی دولت پرداخت شد، اما دولتهای بعدی پیگیری لازم را برای تداوم اجرای این طرح انجام ندادند.
وی همچنین تصویب قانون بیمه قالیبافان را از دیگر اقدامات حمایتی در این حوزه دانست و گفت: با توجه به فعالیت گسترده زنان در عرصه تولیدات خانگی و صنایعدستی، ازجمله بافت فرش و تابلوفرش، این قانون زمینه برخورداری آنان از پوشش بیمهای و حمایتهای اجتماعی را فراهم خواهد کرد.
نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ظرفیت این اقدامات برای حمایت از زنان شاغل در مشاغل خانگی و فعالیتهای تولیدی خاطرنشان کرد: با وجود این اقدامات، ارزش و اهمیت فعالیت زنان در محیط خانواده همچنان به توجه جدیتری نیاز دارد و باید برای بهرسمیتشناختن و حمایت از کار آنان، سازوکارهای قانونی و اجتماعی مؤثرتری در نظر گرفته شود.
افتخاری با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به خانهداری ادامه داد: مسئله این نیست که زنان نباید در خارج از خانه شاغل باشند؛ بلکه باید در کنار آن، ارزش خانه و خانهداری نیز به رسمیت شناخته شود. زنان باید خود نیز برای این جایگاه مطالبهگری کنند و اجازه ندهند ارزش فعالیتهایشان در خانه نادیده گرفته شود.
وی با اشاره به ظرفیتهای علمی و تخصصی زنان خانهدار بیان کرد: ممکن است زنی در کنار فعالیتهای علمی، فنی و تخصصی، حضور در محیط خانه را انتخاب کند. زنان بسیاری هستند که از معتبرترین دانشگاههای جهان و در رشتههای تخصصی فارغالتحصیل شدهاند، اما بهدلیل داشتن دو یا سه فرزند خردسال، ترجیح دادهاند در خانه بمانند، فعالیتهای علمی خود را دنبال کنند و در عین حال، فرزندانشان را شخصاً تربیت کرده و زندگی آرامتری داشته باشند.
این استاد دانشگاه با انتقاد از تأثیر نگاه مادیگرایانه بر ارزیابی فعالیت زنان گفت: متأسفانه نگاه نادرستی که شاید از فرهنگ غربی و مادیگرایی نشأت گرفته باشد، موجب شده است ارزش برخی فعالیتها صرفاً بر اساس معیارهای اقتصادی و آمارهای اشتغال سنجیده شود. این رویکرد بهتدریج فرهنگ ما را تحت تأثیر قرار داده است؛ در حالی که فرهنگ دینی ما برای فعالیت زنان در محیط خانواده ارزش بسیاری قائل است و این ارزش را نمیتوان با معیارهای معمول اقتصادی سنجید.
افتخاری با اشاره به تأکید رهبر شهید بر ارزش انتخاب آگاهانه خانهداری از سوی زنان توانمند اظهار کرد: برخی زنان با وجود برخورداری از تخصص، تحصیلات و توانمندیهای علمی و حرفهای، فعالیت در محیط خانواده را انتخاب میکنند. این انتخاب به معنای کمارزش دانستن اشتغال زنان در خارج از منزل نیست، بلکه در شرایطی که امکان جمع میان مسئولیتهای خانوادگی و شغلی وجود ندارد، باید اولویت را به خانواده داد.
وی با تأکید بر جایگاه منحصربهفرد مادر در خانواده افزود: فعالیتهای خارج از خانه را افراد دیگری نیز میتوانند برعهده بگیرند، اما نقش مادر در تربیت فرزندان، مراقبت از اعضای خانواده و مدیریت عاطفی محیط خانه جایگزینی ندارد و همین مسئله ضرورت توجه به جایگاه و ارزش خانهداری را دوچندان میکند.
وی با اشاره بر ضرورت فرهنگسازی در این زمینه اظهار کرد: جامعه باید به سمت مطالبه ارزشهای واقعی حرکت کند و میان نیازهای حقیقی و خواستههایی کاذب، تفاوت قائل شود. باید به جای ترویج اشتهایی کاذب برای فعالیتهایی که لزوما آرامش خانواده و زنان را تأمین نمیکنند، نیازهای واقعی جامعه، ارزشهای ضروری و اولویتهای زندگی خانوادگی مورد توجه قرار گیرند.
این فعال حوزه زنان در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای نادیده گرفتن کار خانگی و مراقبتی زنان بر وضعیت اقتصادی و اجتماعی آنان، بهویژه در زمینه استقلال مالی، امنیت اقتصادی و دوران بازنشستگی، اظهار کرد: نباید مسائل مربوط به خانواده را صرفاً از منظر اقتصاد و منافع مادی بررسی کرد؛ چراکه چنین رویکردی ما را بار دیگر در چارچوب نگاه غربی قرار میدهد. خانواده دارای ابعاد مختلفی است و نمیتوان ارزش و جایگاه آن را تنها با محاسبات اقتصادی سنجید.
افتخاری در عین حال تأکید کرد: توجه به ابعاد غیرمادی خانواده نباید به معنای نادیده گرفتن ضرورت حمایت مالی از زنان باشد، بلکه این حمایت باید با سازوکارهای مناسب و متناسب با جایگاه و مسئولیتهای آنان در خانواده دنبال شود.
وی با تأکید بر ضرورت تفاهم و شناخت متقابل مسئولیتها در خانواده اظهار کرد: شناخت صحیح وظایف و مسئولیتها از سوی زن و مرد و پایبندی به آنها، زمینهساز تأمین امنیت اقتصادی و روانی اعضای خانواده است. در چنین شرایطی، مرد درآمد خود را متعلق به خانواده میداند و برای همسرش احترام و ارزش قائل است و زن نیز در این چارچوب میتواند از امنیت اقتصادی برخوردار باشد.
وی افزود: زنی که مسئولیتهای خانه و خانواده را برعهده دارد نیز باید بداند تلاشهایش در مسیر تأمین منافع خانواده قرار دارد و از سوی همسر و سایر اعضای خانواده مورد توجه و قدردانی است.
این استاد دانشگاه با اشاره به ظرفیت زنان در ایجاد اشتغال خانگی گفت: بسیاری از بانوان خارج از آمارهای رسمی، با تولید محصول یا ارائه خدمات در خانه کسب درآمد میکنند و گروهی نیز با مدیریت شخصی، مشاغل خرد اقتصادی راهاندازی کرده و از شرایط کاری خود رضایت دارند.
افتخاری افزود: حتی برخی زنانی که پیشتر شغلهای رسمی و اداری داشتند، ترجیح دادهاند با راهاندازی کسبوکارهای کوچک در منزل، از انعطاف بیشتری در مدیریت زمان بهرهمند شوند و گاه درآمد بهتری کسب کنند؛ بنابراین نباید پنداشت زنان خانهدار لزوماً فاقد استقلال مالی یا فعالیت اقتصادیاند.
وی با اشاره به تجربهاش در ارتباط با مددجویان کمیته امداد امام خمینی (ره) اضافه کرد: در میان زنان تحت پوشش این نهاد نیز افرادی هستند که با تکیه بر توانمندیهای خود، درآمد مناسبی دارند؛ مسئلهای که بار دیگر ثابت میکند فعالیت اقتصادی زنان به محیطهای اداری محدود نیست.
وی در پاسخ به پرسشی درباره سهم زنان در مسئولیتهای مراقبتی خانواده، ازجمله نگهداری کودکان، سالمندان و حمایت از اعضای نیازمند مراقبت، اظهار کرد: بخش قابل توجهی از این مسئولیتها بهدلیل روحیه مادری، احساس تعهد و ظرفیتهای وجودی زنان بر عهده آنان قرار میگیرد. زنان، چه شاغل باشند و چه خانهدار، معمولاً چندین مسئولیت را بهطور همزمان مدیریت میکنند و در کنار سایر وظایف، مراقبت از فرزندان، سالمندان و دیگر اعضای خانواده را نیز بر عهده دارند.
نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی با تأکید بر اینکه مسئولیت مراقبت از والدین سالمند مختص زنان نیست، تصریح کرد: در برخی خانوادهها مردان نیز این مسئولیت را بر عهده میگیرند و حتی افرادی با مسئولیتهای شغلی بالا، شخصاً از والدین سالمند خود مراقبت میکنند، در حالی که ممکن است خواهرانشان چنین مسئولیتی نداشته باشند. ازاینرو، نمیتوان سهم زنان و مردان در این زمینه را بهصورت مطلق و صفر و صدی ارزیابی کرد.
افتخاری ادامه داد: با این حال، در بسیاری از خانوادهها زنان بهدلیل احساس تعهد، شرایط زندگی و روحیه مراقبتی، سهم بیشتری از مسئولیت نگهداری و مراقبت از والدین سالمند را بر عهده میگیرند. این مسئولیت نیز تنها به زنان مادر محدود نمیشود و زنانی که فرزندی ندارند نیز ممکن است از سر احساس مسئولیت خانوادگی، مراقبت از والدین و سایر اعضای خانواده را بر عهده بگیرند.
وی با تأکید بر اینکه مسئولیت نگهداری از والدین سالمند در احکام شرعی و قوانین، بهطور اختصاصی بر عهده دختر یا پسر خانواده قرار نگرفته، اظهار کرد: این مسئولیت متناسب با شرایط و توانایی فرزندان بر عهده هر یک از آنان است که امکان مراقبت و حمایت از والدین را داشته باشند. بنابراین، نمیتوان این وظیفه را به جنسیت خاصی محدود کرد؛ چراکه هر فرد در جایگاه فرزند، از نظر اخلاقی و شرعی در قبال والدین خود مسئولیت دارد و انجام این مسئولیت نیز فرصتی برای خدمت و کسب توفیق است.
وی با اشاره به مشکلات زنان در زمینه فرزندآوری و تربیت فرزندان افزود: گاهی شرایط بهگونهای است که هم مادر و هم فرزند تحت فشار قرار میگیرند. در حالی که اگر سیاستهای حمایتی مناسبی برای خانهداری و مسئولیتهای مادری در نظر گرفته شود، بخش قابل توجهی از این مشکلات قابل مدیریت خواهد بود. با این حال، همچنان لازم است توجه بیشتری به این مسائل صورت گیرد.
این استاد دانشگاه شاهد با اشاره به ضرورت توسعه الگوهای انعطافپذیر اشتغال برای زنان بیان کرد: موضوع اشتغال پارهوقت و دورکاری زنان نیز در قوانین مورد توجه قرار گرفته است. در این زمینه، اولویتهایی برای دورکاری زنان و بهویژه زنانی که همسر یا فرزند مبتلا به بیماری صعبالعلاج دارند، پیشبینی کردیم تا این افراد بتوانند با آرامش بیشتری در محیط خانه حضور داشته باشند و در عین حال فعالیت شغلی خود را ادامه دهند.
افتخاری با اشاره به برخی حمایتهای قانونی از زنان اظهار کرد: در مواردی، کاهش ساعات کاری برای زنان دارای شرایط خاص پیشبینی شده، اما همچنان قوانین این حوزه نیازمند اصلاح و تکمیل است تا بتواند پاسخگوی نیازها و شرایط واقعی زندگی زنان باشد.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت اصلاح نگرش جامعه نسبت به خانهداری خاطرنشان کرد: پیش از هر چیز باید این فعالیت بهعنوان مسئولیتی ارزشمند و بیبدیل در خانواده به رسمیت شناخته شود. در کنار اصلاح سبک زندگی و تغییر نگاه عمومی، توسعه و تقویت قوانین حمایتی متناسب با مسئولیتها و شرایط زنان نیز ضروری است.