زنان، حلقه قدرتمند اما کمتر دیدهشده زنجیره اقتصاد گردشگری
یک کارشناس گردشگری با تأکید بر ضرورت تقویت مشارکت اقتصادی زنان در صنعت گردشگری گفت: زنان با برخورداری از توانمندیهای مدیریتی، مسئولیتپذیری و ظرفیتهای کارآفرینانه میتوانند نقشی فراتر از ارائه خدمات و تولید صنایعدستی ایفا کنند و با ورود به عرصههای بازاریابی، مدیریت کسبوکار و تجارت دیجیتال، به یکی از پیشرانهای توسعه گردشگری و اشتغال پایدار تبدیل شوند.
صنعت گردشگری در جهان امروز، دیگر صرفاً به جابهجایی مسافران و بازدید از جاذبههای طبیعی و تاریخی محدود نمیشود، بلکه به یکی از عرصههای مهم خلق ثروت، اشتغالزایی و توسعه پایدار تبدیل شده؛ صنعتی که بهرهگیری از ظرفیتهای انسانی و مشارکت گروههای مختلف اجتماعی، بهویژه زنان، نقش تعیینکنندهای در رونق آن دارد. در این میان، زنان با برخورداری از توانمندیهای مدیریتی، مهارتهای ارتباطی، خلاقیت و ظرفیتهای کارآفرینانه میتوانند در بخشهای گوناگون این صنعت، از مدیریت اقامتگاهها و راهنمایی گردشگران تا تولید صنایعدستی، عرضه محصولات بومی و بازاریابی نوین، نقشآفرینی مؤثری داشته باشند.
استان همدان با برخورداری از پیشینه تاریخی و تمدنی، جاذبههای طبیعی، میراث فرهنگی غنی، ظرفیتهای روستایی و عشایری و تنوع محصولات بومی، از قابلیتهای قابل توجهی برای توسعه گردشگری برخوردار است؛ ظرفیتهایی که در صورت برنامهریزی هدفمند و مشارکت فعال زنان میتوانند به فرصتهای تازهای برای رونق اقتصادی و ایجاد اشتغال پایدار تبدیل شوند.
با این حال، بهرهبرداری کامل از این فرصتها مستلزم عبور از نگاه سنتی به اشتغال زنان و فراهمکردن زمینه حضور آنان در سطوح مختلف زنجیره ارزش گردشگری است. دسترسی به بازارهای فروش، تقویت تشکلهای تخصصی، حمایت از کسبوکارهای کوچک، توسعه گردشگری روستایی و بهرهگیری از ابزارهای بازاریابی دیجیتال، ازجمله ضرورتهایی است که میتواند مسیر فعالیت زنان را از تولید محدود و فصلی به کارآفرینی و مدیریت اقتصادی هموار کند.
در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است که چگونه میتوان ظرفیت زنان را به نیروی محرک توسعه گردشگری همدان تبدیل کرد و سهم آنان را در اقتصاد این صنعت افزایش داد؟ برای بررسی این موضوع و واکاوی فرصتها، چالشها و راهکارهای تقویت مشارکت اقتصادی زنان در صنعت گردشگری، با مرتضی خاکسار، کارشناس گردشگری، در این خصوص گفتوگو کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
*حضور زنان چه تأثیری بر توسعه اقتصادی و کیفیت خدمات گردشگری دارد و کدام ظرفیتهای این حوزه در استان همدان بیشتر قابلیت بهرهبرداری دارند؟
حضور زنان در صنعت گردشگری از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه بخش قابل توجهی از فعالیتهای این صنعت به ظرافت در انجام امور، دقت، حساسیت و مسئولیتپذیری نیاز دارد و زنان در این زمینه ظرفیتهای قابل توجهی از خود نشان دادهاند.
برای نمونه، در حوزه برگزاری تورهای مسافرتی داخلی و خارجی، بخش قابل توجه و حدود 80 درصد از این فعالان را زنان تشکیل میدهند. همچنین در حوزه آموزش گردشگری، تعداد زیادی از استادان و مدرسان این رشته از میان بانوان انتخاب شدهاند و در بخش ارائه خدمات گردشگری، بهویژه در حملونقل هوایی و خدمات مرتبط با پرواز نیز حضور آنان بسیار چشمگیر است.
این موضوع نشان میدهد بانوان با توجه به ویژگیهای فردی و توانمندیهای حرفهای خود میتوانند در بخشهای مختلف گردشگری نقشآفرینی کنند و در تحقق اهداف اقتصادی این صنعت مؤثر باشند.
امروزه گردشگری بهعنوان سومین صنعت مهم و درآمدزای جهان شناخته میشود و بهرهگیری از ظرفیت زنان در این حوزه میتواند به افزایش بهرهوری اقتصادی و ارتقای کیفیت خدمات منجر شود.
آنان میتوانند در بخشهای مختلفی همچون مجتمعهای پذیرایی و اقامتی، ناوگان حملونقل هوایی، آژانسهای مسافرتی، فروش بلیت قطار و هواپیما، آموزش گردشگری، آشپزی ملل و بازرسی خدمات گردشگری فعالیت کنند. تجربه نشان داده که در بسیاری از این حوزهها با مسئولیتپذیری و دقت بالا عملکرد مطلوبی دارند.
بنابراین، یکی از عرصههایی که به حضور جدی و مؤثر آنان نیاز دارد، صنعت گردشگری است و باید از این ظرفیت برای توسعه اقتصادی کشور و استان همدان بهدرستی استفاده کرد.
*چگونه میتوان ضمن حفظ کرامت زنان، زمینه حضور گستردهتر آنان، بهویژه دختران جوان و فارغالتحصیلان دانشگاهی را در صنعت گردشگری فراهم کرد؟ همچنین زنان بهعنوان مادران و محور تصمیمگیری خانواده چه نقشی در ترویج فرهنگ گردشگری دارند؟
با توجه به توسعه زیرساختها و افزایش توجه دولت به ایجاد بسترهای لازم برای رونق گردشگری، زمینههای مناسبی برای حضور و فعالیت زنان در این صنعت در حال شکلگیری است.
اختصاص اعتبارات استانی، تسهیلات گردشگری و برنامهریزی برای ایجاد زیرساختهای جدید نشان میدهد که کشور در مسیر تقویت پایههای صنعت گردشگری قرار گرفته؛ مسیری که بدون حضور نیروی انسانی متخصص و توانمند، بهویژه زنان، نمیتواند به اهداف موردنظر دست پیدا کند.
در رشتههایی مانند گردشگری و هتلداری، حضور دانشجویان خانم قابل توجه است و دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالی و مراکز آموزشی نقش مهمی در تربیت نیروی انسانی متخصص دارند و میتوانند با تربیت و توانمندسازی این نیروها، زمینه ورود آنان به بازار کار را فراهم کنند.
به اعتقاد من، زنان بهدلیل برخورداری از توانمندیهای فردی و ظرافت در انجام امور، جایگاه خود را در بخشهای مختلف گردشگری پیدا کردهاند و این حضور در بسیاری از حوزهها بهصورت طبیعی در حال گسترش است.
اما در کنار نقش حرفهای، نباید از جایگاه آنان در خانواده و تأثیرگذاریشان بر ترویج فرهنگ گردشگری غافل شد. زنان، بهویژه مادران، در تصمیمگیریهای خانوادگی نقش مهمی دارند و میتوانند گردشگری را به یکی از اولویتهای زندگی خانواده تبدیل کنند.
باید فرهنگ گردشگری و سفر را در کنار نیازهای اساسی خانواده، همچون تغذیه، پوشاک، تربیت و تحصیل، مورد توجه قرار دهیم. گردشگری علاوه بر ایجاد نشاط و سرگرمی، به آرامش روحی و روانی، استراحت ذهنی و تجدید انرژی اعضای خانواده کمک میکند.
از این رو، ضروری است مادران در برنامهریزیهای خانوادگی، سفر و گردشگری را بهعنوان بخشی از نیازهای زندگی روزمره در نظر بگیرند. حتی سفرهای کوتاه و یکروزه دروناستانی و بینشهری نیز میتواند در ایجاد نشاط، افزایش آرامش و تقویت روابط خانوادگی مؤثر باشد.
* در بسیاری از فعالیتهای گردشگری، زنان در تولید صنایعدستی، تهیه محصولات محلی و ارائه خدمات نقش دارند؛ اما ممکن است سهم آنها از درآمد نهایی متناسب با میزان مشارکتشان نباشد. چگونه میتوان زمینه حضور زنان را در حلقههای پردرآمدتر زنجیره گردشگری، از بازاریابی و فروش تا مالکیت و مدیریت کسبوکار، فراهم کرد؟
در این زمینه، سازمانهای متولی حوزه صنایعدستی و گردشگری میتوانند نقش مؤثری ایفا کنند. در حال حاضر، بخشی از ظرفیتهای آموزشی و حمایتی برای آنان از سوی دستگاههایی مانند اداره صنعت، معدن و تجارت و ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فراهم شده است.
این دستگاهها میتوانند با برگزاری دورههای آموزشی، مهارتهای موردنیاز بانوان را در زمینه تولید، عرضه محصولات، بازاریابی و فروش تقویت کنند. همچنین اعطای گواهینامههای مهارتی و فراهم کردن زمینه حضور آنان در بازارهای محلی و استانی میتواند به توسعه فعالیتهای اقتصادی آنان کمک کند.
البته آموزش تولید بهتنهایی کافی نیست؛ زنان فعال در حوزه صنایعدستی و محصولات خانگی باید با اصول علمی بازاریابی، شیوههای فروش، شناخت بازار هدف و روشهای عرضه محصولات نیز آشنا شوند.
در این مسیر، دولت و دستگاههای اجرایی باید از ظرفیت رسانه ملی و شبکههای اجتماعی داخلی مانند بله، ایتا و روبیکا برای آموزش و اطلاعرسانی استفاده کنند. برگزاری دورههای تخصصی بازاریابی، معرفی محصولات و ایجاد بازارچههای محلی نیز میتواند فرصت مناسبی برای افزایش فروش و تقویت جایگاه اقتصادی زنان فراهم کند.
برای مثال، زنان عشایری و روستایی در تولید محصولاتی مانند کشک، ماست، پنیر و دوغ محلی فعالیت گستردهای دارند؛ اما برای عرضه موفق این محصولات باید با شیوههای بستهبندی، معرفی، بازاریابی و دسترسی به بازارهای مصرف آشنا شوند.
اگر ادارههای کار، میراث فرهنگی و سایر دستگاههای مرتبط در سطح استان و شهرستانها برای آموزش و حمایت از این گروهها برنامهریزی کنند، میتوان شاهد تقویت فعالیتهای تولیدی زنان و افزایش سهم اقتصادی آنان بود.
در واقع، هدف باید این باشد که زنان علاوه بر حضور در مرحله تولید، بتوانند در مراحل بازاریابی، فروش و توسعه کسبوکار نیز نقش مؤثری داشته باشند و از ارزش اقتصادی محصولات خود سهم بیشتری کسب کنند.
*توسعه گردشگری روستایی یکی از ظرفیتهای استان همدان است. زنان روستایی چگونه میتوانند از طریق اقامتگاههای بومگردی، عرضه محصولات محلی، معرفی میراث فرهنگی و ارائه خدمات گردشگری به درآمد پایدار دست یابند؟ برای جلوگیری از محدود ماندن این فعالیتها به مشاغل فصلی و کمدرآمد، چه الزاماتی وجود دارد؟
یکی از راهکارهای مؤثر برای توسعه فعالیتهای اقتصادی زنان روستایی، تشکیل و تقویت انجمنها و اتحادیههای مرتبط با بومگردی و صنایعدستی در استان همدان است. این تشکلها میتوانند با سازماندهی فعالان این حوزه، معرفی ظرفیتهای تولیدی و خدماتی و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار مصرف، زمینه رونق فعالیتهای اقتصادی زنان را فراهم کنند.
یکی از اقدامات مهم در این زمینه، تولید محتوای تبلیغاتی، تهیه فیلم و تیزر از محصولات و فعالیتهای زنان روستایی و معرفی ظرفیتهای آنان در سطح استان و حتی کشور است. استفاده از تابلوی تبلیغاتی محیطی و تلویزیونهای شهری، شبکههای استانی و سایر بسترهای اطلاعرسانی میتواند به شناساندن این ظرفیتها کمک کند.
باید توجه داشت که تولید محصول باکیفیت بهتنهایی تضمینکننده موفقیت اقتصادی نیست؛ بلکه معرفی مناسب و تبلیغات مؤثر نیز اهمیت زیادی دارد. اگر محصولی تولید شود اما بازار هدف، از وجود آن اطلاع نداشته باشد، عملاً بخشی از ظرفیت اقتصادی آن بدون استفاده باقی میماند.
این موضوع درباره محصولات غذایی و تولیدات عشایری، گلیم، فرش و سایر صنایعدستی نیز صدق میکند. زنان روستایی و عشایری در این حوزهها توانمندیهای ارزشمندی دارند، اما برای تبدیل این توانمندیها به درآمد پایدار باید بازار فروش مناسبی در اختیارشان قرار گیرد.
به اعتقاد من، اتحادیههای فرشبافان، تشکلهای صنایعدستی و انجمنهای فعال در حوزه بومگردی باید نقش پررنگتری در معرفی و تبلیغ محصولات و خدمات اعضای خود داشته باشند. همچنین لازم است با ایجاد ارتباط میان بازارهای محلی و استانی و معرفی محصولات در سایر استانها، امکان فروش مستمر و گستردهتر فراهم شود.
بنابراین، تشکیل و تقویت انجمنها و اتحادیههای تخصصی اقدامی مؤثر و ضروری برای رونق فعالیتهای اقتصادی زنان روستایی است؛ چراکه میتوانند زمینه خروج فعالیتهای آنان از محدوده بازارهای کوچک و فصلی و ورود به بازارهای گستردهتر را فراهم کنند.
* گسترش بسترهای دیجیتال و شیوههای نوین معرفی مقاصد گردشگری چه فرصتهایی برای کارآفرینی زنان ایجاد کرده است؟ آیا زنان جوان میتوانند با سرمایه محدود در حوزههایی مانند طراحی تجربه سفر، بازاریابی دیجیتال، تولید محتوای گردشگری و فروش خدمات وارد بازار شوند و برای موفقیت در این مسیر به چه مهارتهایی نیاز دارند؟
بازاریابی الکترونیکی و توسعه بسترهای دیجیتال در سالهای اخیر تأثیر بسیار زیادی بر کسبوکارها، بهویژه مشاغل خانگی و فعالیتهای کوچک اقتصادی داشته است.
تجربه اختلال و قطعی برخی شبکههای اجتماعی در مقاطع مختلف نشان داد که بخش قابل توجهی از کسبوکارها به این بسترها وابسته شدهاند و بازاریابی دیجیتال در معرفی محصولات، ارتباط با مشتریان و پیدا کردن بازارهای جدید اهمیت بسیاری دارد.
زنان جوان نیز میتوانند با استفاده از همین ظرفیتها و حتی با سرمایه اولیه محدود، فعالیت اقتصادی خود را در حوزه گردشگری و صنایعدستی آغاز کنند.
به اعتقاد من، یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه، تشکیل گروههای تخصصی و شبکههای فعال در فضای مجازی با حمایت اتحادیهها و تشکلهای صنفی است. این گروهها میتوانند بستری برای آموزش فروش، بازاریابی، معرفی محصولات و خدمات و ایجاد ارتباط میان فعالان گردشگری و مشتریان باشند.
امروزه بازاریابی دیجیتال دیگر به خانه، شهر یا استان محدود نیست و فعالان اقتصادی میتوانند از طریق سکوهای مختلف، محصولات خود را به بازارهای گستردهتر و حتی مشتریان خارج از کشور معرفی کنند. این تحول فرصت ارزشمندی برای زنان فعال در حوزه گردشگری، صنایعدستی و تولیدات خانگی ایجاد کرده تا بدون نیاز به سرمایهگذاری سنگین و ایجاد فروشگاههای فیزیکی، دامنه فعالیت خود را گسترش دهند.
البته استفاده مؤثر از این ظرفیتها نیازمند آموزش است. آشنایی با اصول بازاریابی الکترونیکی، شیوه صحیح معرفی و عرضه محصولات، شناخت بازارهای هدف و نحوه ارتباط با مشتریان ازجمله مهارتهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
در مجموع، حرکت همگام با تحولات روز دنیا و آموزش روشهای نوین بازاریابی به فعالان حوزه گردشگری و صنایعدستی میتواند نقش مهمی در افزایش فروش، توسعه کسبوکارهای زنان و ارتقای جایگاه اقتصادی آنان داشته باشد.