گنجنامه میتواند نقطه آغاز احیای رودخانههای همدان باشد
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا با انتقاد از غلبه رویکرد کانالکشی و پوشاندن رودخانههای همدان گفت: با وجود آنکه از دهه 40 تاکنون احیای رودخانهها در طرحهای جامع و تفصیلی شهر مورد تأکید قرار گرفته، مدیریت شهری در عمل مسیر دیگری پیموده است. صاحب محمدیانمنصور، نبود الگوی اجرایی مشترک را مهمترین مانع احیای این عناصر طبیعی دانست و پیشنهاد کرد رودخانه گنجنامه، از محدوده کتیبهها تا پشت دانشگاه بوعلیسینا، بهعنوان نخستین تجربه عملی احیا با کمترین مداخله در طبیعت انتخاب شود.
رودخانههای شهری در شهرسازی امروز دیگر صرفاً مسیر عبور آب یا کانالی برای دفع سیلاب محسوب نمیشوند، بلکه بخشی از زیرساخت طبیعی شهر و ظرفیتی برای ایجاد فضای عمومی، مسیرهای پیاده، فضای سبز، ارتقای منظر شهری، تعدیل اقلیم و افزایش کیفیت زندگی شهروندان هستند. بسیاری از شهرهای جهان طی سالهای اخیر از رویکرد پوشاندن و محصور کردن رودخانهها فاصله گرفته و تلاش کردهاند این عناصر طبیعی را دوباره به ساختار شهری بازگردانند.
همدان نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ شهری که رودخانههایش در گذشته در شکلگیری سکونتگاه، منظر و حیات اجتماعی نقش داشتند و ردپای آنها در آثار و نقاشیهای بسیاری از گردشگران و پژوهشگران خارجی نیز دیده میشود. با این حال، ورود فاضلاب، نگرانی از آلودگی، مسائل ایمنی و مدیریت سیلاب باعث شد بخشی از رودخانههای شهر به کانال تبدیل و برخی نیز پوشانده شوند؛ مسیری که در مواردی به حذف تدریجی رودخانه از فضای عمومی شهر انجامیده است.
اکنون این پرسش مطرح است که آیا میتوان رودخانههای همدان را بدون آسیب به کارکرد طبیعی آنها و هویت محلات اطراف، به فضاهای عمومی امن و قابل استفاده تبدیل کرد؟ عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان و مهندس معمار، معتقد است پاسخ به این پرسش در گرو عبور از نگاه صرفاً مهندسی و رسیدن به یک الگوی مشترک میان دستگاههای مختلف است؛ در ادامه مشروح نظرات او را میخوانید:
صاحب محمدیانمنصور با اشاره به جایگاه رودخانهها در شهرسازی معاصر اظهار کرد: رودخانهها زمانی از زندگی شهری فاصله گرفتند که انسان با توسعه شبکه فاضلاب و لولهکشی شهری، تصور کرد دیگر نیازی به استفاده مستقیم از آب آنها ندارد. برای مهار بو، آلودگی و فاضلاب، ابتدا روی رودخانهها کانال کشیدند؛ سپس برای جلوگیری از خطر سقوط، آنها را پوشاندند و در ادامه این نگرش شکل گرفت که میتوان از فضای روی رودخانه برای احداث خیابان نیز استفاده کرد.
وی با بیان اینکه نگاه امروز جهان به رودخانههای شهری تغییر کرده است، گفت: دنیا دوباره به این نتیجه رسیده که رودخانه باید بهعنوان یک موجود زنده به شهر برگردد؛ یعنی از حالت کانال و لوله خارج شود، با زمین ارتباط داشته باشد، امکان جذب آب فراهم شود، گیاهان و جانوران در آن زیست کنند و بهعنوان یک عنصر طبیعی بر منظر و اقلیم شهر اثر بگذارد.
*رودخانههای همدان؛ از عنصر هویتی تا کانالهای شهری
وی تصریح کرد: شهر همدان هشت رودخانه داشته که زندگی مردم در پیوند با آنها شکل گرفته بود؛ مردم از آب آنها استفاده میکردند، در کنارشان زندگی میکردند و از منظرشان بهره میبردند. تقریباً تمام سیاحان و مسافرانی که به همدان آمدهاند، در آثار و نقاشیهای خود رودخانهها و ارتباط آنها با شهر را به تصویر کشیدهاند؛ بنابراین رودخانهها و کوه الوند، بخش جداییناپذیری از معماری و شهرسازی تاریخی همدان بودهاند.
این معمار افزود: با ورود فاضلاب، این عناصر طبیعی آلوده شدند و این تصور بهوجود آمد که باید پنهانشان کرد؛ در حالی که امروز گام نخست برای احیای رودخانهها، قطع ورود فاضلاب به آنهاست.
محمدیانمنصور با اشاره به تفاوت وضعیت رودخانههای همدان گفت: برخی رودخانهها به دلیل ورود فاضلاب، پوشش بتنی، مسدود شدن بستر و حتی بار ترافیکی، وضعیت پیچیدهای دارند؛ اما برخی دیگر یا بخشهایی از آنها هنوز باز هستند و فاضلاب هم ندارند که این موارد میتوانند گزینههای بسیار مناسبی برای احیا باشند.
*اختلاف نگاه دستگاهها؛ مانع شکلگیری یک الگوی مشترک
وی با اشاره به اختلاف دیدگاه رشتههای مختلف درباره ساماندهی رودخانههای شهری گفت: مهندسی آب بیشتر از زاویه حجم سیلاب، دبی و ظرفیت کانال به رودخانه نگاه میکند و میخواهد مطمئن شود آب هیچوقت از مسیر خود خارج نمیشود؛ در حالی که محیط زیست بر جذب آب، پوشش گیاهی، زیست پرندگان و حشرات و حفظ اکوسیستم تأکید دارد.
وی افزود: معماری و شهرسازی نیز به زیبایی، منظر، حضور مردم و تأثیر رودخانه بر روان و کیفیت زندگی شهروندان توجه میکند؛ همین تفاوت دیدگاهها موضوع را به مسئلهای حلنشده تبدیل کرده است.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا ادامه داد: مردم هم بهدلیل تجربههای ناموفق و آلودگی رودخانهها معمولاً میخواهند رودخانه پوشانده شود تا بوی تعفن بیرون نیاید و بتوانند در محیط زندگی کنند؛ در مقابل، شهرساز و محیط زیست میگویند باید رودخانه باز بماند و احیا شود.
محمدیانمنصور خاطرنشان کرد: تا وقتی به یک الگو نرسیم، آن را نیاموزیم و تکرار نکنیم، این اختلافها ادامه دارد. الگویی که امروز بیشتر بلدیم، همان کانالکشی و پوشاندن رودخانه است؛ اما اگر یک نمونه موفق داشته باشیم و آن را درست طراحی و اجرا کنیم، بسیاری از مشکلات میان دستگاهها هم حل میشود.
وی با اشاره به سابقه توجه طرحهای شهری همدان به رودخانهها گفت: تقریباً همه طرحهای جامع همدان، از دهه 40 تا طرحهای تفصیلی بعدی، احیای رودخانهها را مطرح کردهاند، اما شهرداری در عمل همیشه به سمت کانالکشی و پوشاندن رفته است.
وی دلیل مهم این اتفاق را نبود الگوی اجرایی مشخص دانست و گفت: نوشتن «رودخانه احیا شود» در یک طرح کافی نیست؛ باید طرح تهیه شود، گروهی مشخص پای کار بایستند، آن را اجرا کنند و در برابر فشارها از آن دفاع کنند تا یک نمونه واقعی شکل بگیرد.
این معمار یکی از عوامل جدی این وضعیت را مسئله فاضلاب دانست و اظهار کرد: جمعآوری فاضلاب هزینه زیادی دارد و به همین دلیل تاکنون انجام نشده؛ در حالی که باید نخست فاضلاب از رودخانهها جدا شود و سپس درباره احیای آنها تصمیم گرفته شود.
محمدیانمنصور افزود: با جمعآوری فاضلاب، مشکل آلودگی و بو برطرف میشود و آنوقت میتوان درباره احیا، ایمنی، جلوگیری از سقوط افراد و مدیریت حجم آب هنگام طغیان تصمیم گرفت؛ اما متأسفانه حتی طرحهای آماده برای احیا هم در مرحله اجرا دوباره به کانالکشی تبدیل میشوند.
*همه رودخانهها یک نسخه نمیخواهند
وی با بیان اینکه برای رودخانههای شهری نمیتوان نسخه واحدی ارائه کرد، گفت: رودخانهای که در حاشیه شهر قرار دارد با رودخانهای که از بافت متراکم شهری میگذرد شرایط متفاوتی دارند و برای هرکدام باید جداگانه تصمیم گرفت.
وی افزود: برای مثال، رودخانهای که از کنار آرامگاه بوعلی، میدان دانشگاه یا برج زاگرس میگذرد، نمیتواند دقیقاً مانند رودخانه گنجنامه در وضعیت کاملاً طبیعی باقی بماند؛ در این محدودهها باید مسائل ایمنی، دسترسی، حریم رودخانه و شرایط کالبدی شهر نیز در نظر گرفته شود.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان ادامه داد: در بخشهای شهری میتوان با طراحی مناسب، پله، محل نشستن، نورپردازی و عناصر معماری، فضای عمومی جذابی ایجاد کرد؛ اما هرچه رودخانه به حاشیه شهر نزدیکتر میشود، میتوان طبیعیتر با آن برخورد کرد.
محمدیانمنصور با اشاره به ساختوسازهای قدیمی در برخی حریمهای رودخانهای گفت: امروز قوانین اجازه ساختوساز در حریم رودخانه را نمیدهند، اما در گذشته چنین ساختوسازهایی انجام شده و حتی در بعضی نقاط بناهایی روی رودخانه ساخته شدهاند؛ بنابراین شرایط همه نقاط یکسان نیست.
*بتنریزی بستر؛ کاهش نفوذ آب و افزایش سرعت جریان
وی با انتقاد از نگاه صرفاً سازهای به رودخانهها اظهار کرد: وقتی کف رودخانه را با بتن میپوشانیم، نفوذ آب به زمین کم میشود و سرعت جریان بالا میرود؛ وقتی آب با سرعت زیاد از شهر خارج شود، فرصت جذب آب و شکلگیری فضای سبز طبیعی در کنار رودخانه هم از دست میرود.
وی افزود: اگر بستر طبیعی رودخانه حفظ شود و عرض مناسبی برای آن در نظر بگیریم تا حتی هنگام طغیان آب از مسیر خارج نشود، همان بستر میتواند به فضای سبز و تفرجگاه تبدیل شود.
این معمار با اشاره به تفاوت رودخانههای حاشیه شهر و محدودههای متراکم شهری گفت: در حاشیه شهر باید تا حد امکان اجازه دهیم رودخانه طبیعی بماند، اما در بخشهایی که ساختمانها و خیابانها شکل گرفتهاند، طراحی باید متناسب با شرایط شهری انجام شود.
*رودخانه گنجنامه؛ گزینهای برای اجرای یک تجربه آزمایشی
محمدیانمنصور اظهار کرد: اگر بخواهیم یکی از رودخانههای همدان را بهصورت آزمایشی ساماندهی کنیم، رودخانه گنجنامه، از کتیبهها تا پشت دانشگاه بوعلی، میتواند گزینه مناسبی باشد. در این محدوده فاضلاب نیست، هرچند مشکلات مالکیتی و حقوقی دارد؛ افرادی در حاشیه رودخانه باغ ساختهاند و سالها آن را در اختیار داشتهاند؛ بازگرداندن این عرصهها به مدیریت شهری نیازمند کار حقوقی پیچیدهای است.
وی ادامه داد: در بخشهایی از این محدوده مشکلات حقوقی حل شده و اکنون اختلاف نظر بیشتر بر سر مدل برخورد و طراحی است؛ اما به اعتقاد من میتوان آن را با کمترین دخل و تصرف در طبیعت ساماندهی کرد.
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا تصریح کرد: عرض بستر و حریم رودخانه در برخی نقاط بسیار زیاد است و تا حدود 70 متر فضای باز در اطراف آن هست؛ بنابراین در سیلابهای با دوره بازگشت 25 و 50 ساله هم ساختوساز متراکمی در این مسیر نیست که آسیب جدی وارد کند.
محمدیانمنصور گفت: در چنین نقاطی ضرورتی ندارد رودخانه را داخل کانال ببریم. پشت دانشگاه بوعلی فضا باز است و لزومی ندارد آن را محصور و به پارک رسمی تبدیل کنیم؛ میتوان رودخانه را پیرایش و پاکیزه کرد و اجازه داد ارتباط مردم با طبیعت حفظ شود.
*احیای رودخانه الزاماً به معنای پروژههای پرهزینه نیست
وی با تأکید بر اینکه بازآفرینی رودخانهها همیشه نیازمند پروژههای سنگین و پرهزینه نیست، اظهار کرد: بعضی مداخلات هزینهبر هستند، اما در حاشیه شهر میتوان با هزینه بسیار کمتر اقدام کرد. برای نمونه، رودخانه پشت دانشگاه بوعلی لزوماً به ساخت پارک نیاز ندارد و میتوان با یک پیرایش ساده، مرتبسازی و پاکیزه کردن، کیفیت آن را افزایش داد.
این استاد دانشگاه افزود: مردم نیز نیازهای متفاوتی دارند؛ یک نفر دوست دارد در فضای شهری قدم بزند و فرد دیگری میخواهد در دل طبیعت باشد، کنار آب بنشیند و حتی روی سنگ کنار رودخانه قرار بگیرد. بنابراین ما به انواع مختلف فضاهای عمومی نیاز داریم.
محمدیانمنصور ادامه داد: کسی که میخواهد ارتباط بیشتری با طبیعت داشته باشد، به کوهپیمایی میرود؛ فردی که سطح متوسطی از ارتباط با طبیعت را میخواهد، میتواند کنار رودخانه گنجنامه حضور داشته باشد و فردی که فضای کاملاً شهری میخواهد، ممکن است بلوار ارم را انتخاب کند. اینها سطوح متفاوتی از ارتباط انسان با طبیعت هستند.
*تغییر نگاه به رودخانهها؛ مسیری پنج تا 10 ساله
وی با بیان اینکه تغییر نگاه به رودخانههای شهری یک فرآیند تدریجی است، گفت: ما امروز به مرحلهای رسیدهایم که بخشی از مردم، رسانهها و جامعه دانشگاهی خواهان تغییر این رویکرد هستند، اما بخشی نیز همچنان نگاه سنتی دارند.
وی افزود: این تغییر ممکن است پنج یا حتی 10 سال زمان ببرد و شبیه تجربه شکلگیری نخستین پیادهراههای شهری است؛ زمانی که مشخص نبود مردم چگونه با این فضاها برخورد خواهند کرد، اما بهتدریج تجربه شکل گرفت و نگاهها تغییر کرد.
این عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا تأکید کرد: کارشناسان سنتی در برابر پدیدههای جدید مقاومت میکنند و همین موضوع سرعت تغییر را کاهش میدهد، اما رسانهها و جامعه دانشگاهی میتوانند به این فرآیند سرعت بدهند.
محمدیانمنصور در پاسخ به این پرسش که معیار موفقیت یک طرح احیای رودخانه پس از اجرا چیست، گفت: مردم بهترین عامل قضاوت هستند؛ اگر طرحی پس از گذشت یک دهه همچنان مورد استفاده مردم باشد و آنها از آن رضایت داشته باشند، میتوان گفت آن طرح موفق بوده است.
معالوصف رودخانههای همدان امروز بیش از آنکه با کمبود طرح مواجه باشند، با کمبود الگوی اجرایی مشترک روبهرو هستند؛ طرحهای جامع سالهاست بر احیای رودخانهها تأکید کردهاند، اما نبود هماهنگی میان دستگاههای متولی، مسئله فاضلاب، نگرانیهای ایمنی، موانع حقوقی و غلبه نگاه کانالمحور باعث شده فاصله میان «احیای رودخانه روی کاغذ» و «رودخانه در میدان اجرا» همچنان پابرجا بماند.
اکنون انتظار میرود مدیریت شهری و دستگاههای متولی به جای تکرار نسخه قدیمی کانالکشی و پوشاندن رودخانهها، یک محدوده مشخص را بهعنوان پروژه پایلوت احیای رودخانه شهری همدان انتخاب کنند؛ محدودهای که بتوان در آن، همزمان ملاحظات آب منطقهای، محیط زیست، معماری، شهرسازی، ایمنی و خواست مردم را آزمود و از دل آن یک الگوی بومی و قابل تکرار برای سایر رودخانهها بهدست آورد.
اگر قرار است رودخانههای همدان دوباره بخشی از زندگی شهری شوند، نقطه آغاز این راه نباید شعار دیگری در طرحهای جامع باشد، بلکه باید نمونهای واقعی، ملموس و قابل ارزیابی برای مردم باشد؛ نمونهای که نشان دهد میتوان رودخانه را ایمن نگه داشت، بیآنکه به بهانه ایمنی، بستر آن را با بتن و کانال پوشاند و در نهایت روی آن خیابان ساخت.